Σαν σήμερα, 29/6/1931 η Θεσσαλονίκη έζησε μία από τις πιο σκοτεινές και ντροπιαστικές σελίδες της ιστορίας της. Ήταν η νύχτα που οργανώθηκε και εκτελέστηκε με προεξάρχουσα την ΕΕΕ (Έθνική Ένωσις Ελλάς) του αντισημιτικού πογκρόμ και του εμπρησμού του συνοικισμού Κάμπελ στη Θεσσαλονίκη. Σήμερα, το γεγονός αυτό δεν αποτελεί απλώς μια υποσημείωση στα βιβλία της Ιστορίας, αλλά μια ηχηρή υπενθύμιση του πού μπορεί να οδηγήσει ο τυφλός φανατισμός, η ρητορική μίσους και φυσικά η μαύρη προπαγάνδα.

Για να κατανοήσει κανείς την τραγωδία του Κάμπελ, πρέπει να ξέρει πρώτα πρώτα τη Θεσσαλονίκη. Όχι όμως τη Θεσσαλονίκη του σήμερα αλλά να μπορέσει από αφηγήσεις και ντοκουμέντα να βουτήξει στη Θεσσαλονίκη του Μεσοπολέμου. Το 1931 είχαν δεν είχαν περάσει 20 χρόνια από την προσάρτηση της πόλης στην ελληνική επικράτεια το 1912. Είχαν περάσει μόλις 14 από την καταστροφική πυρκαγιά του 1917 και μόλις 8 από την άφιξη χιλιάδων Μικρασιατών προσφύγων το 1922 και το 1923.

Η οικονομική και κοινωνική ισορροπία της πόλης είχε κλονιστεί. Η πολυπληθής εβραϊκή κοινότητα, που για αιώνες αποτελούσε οργανικό κομμάτι και οικονομικό πνεύμονα της Θεσσαλονίκης (της αποκαλούμενης και «Ιερουσαλήμ των Βαλκανίων»), βρέθηκε ξαφνικά στο στόχαστρο. Οικονομικοί ανταγωνισμοί μεταξύ ντόπιων, προσφύγων και Εβραίων, σε συνδυασμό με την άνοδο του εθνικισμού, δημιούργησαν ένα εύφλεκτο μείγμα. Μία ιδέα μόνο μπορούμε να αναζητήσουμε στο πως φερθήκαμε 90 χρόνια μετά, στους οικονομικούς μετανάστες και πρόσφυγες τη δεκαετία του 2010-2020 με τη Χρυσή Αυγή να μπαίνει ακόμα και στην βουλή.

Μέσα σε αυτό το περιβάλλον αναπτύχθηκε η Εθνική Ένωσις «Ελλάς» (ΕΕΕ), γνωστή και ως «Τρία Έψιλον». Ήταν μια εθνικιστική, αντισημιτική οργάνωση, με φασιστικά πρότυπα, που βρήκε πρόσφορο έδαφος στα φτωχότερα στρώματα. Στα στρώματα αυτά καλλιέργησε το μίσος και επανατροφοδότησε  την κοινωνική δυσαρέσκεια εναντίον των Εβραίων συμπολιτών τους. Η δυστυχία αλλά και το διεθνές περιβάλλον μέσα στο οποίο γεννιούνται τα εθνικά κράτη, αλλά και ανθίζει ο φασισμός και σύντομα και ο ναζισμός, είναι οι χώροι όπου αναζητούνται από τις εθνικιστικές ομάδες τύπου Τρία Έψιλον και εντοπίζονται εύκολα, οι αποδιοπομπαίοι τράγοι.

Η εύφλεκτη μάζα είχε μαζευτεί. Σύντομα η προπαγάνδα άναψε το φυτίλι. Η εφημερίδα «Μακεδονία», με πρωτοστάτη τον αρχισυντάκτη της Νικόλαο Φαρδή, ξεκίνησε μια έντονη εκστρατεία λάσπης. Το δημοσίευμα κατηγορούσε ψευδώς τον Ισαάκ Κοέν, αντιπρόσωπο του εβραϊκού αθλητικού συλλόγου «Μακαμπή» Θεσσαλονίκης, ότι συμμετείχε σε συνέδριο στο Σόφια όπου υποστήριξε την αυτονόμηση της Μακεδονίας*.

Παρά τις άμεσες διαψεύσεις και τις αποδείξεις για το αντίθετο, η δουλειά είχε γίνει. Ο εθνικιστικός τύπος είχε καταφέρει να παρουσιάσει τους Εβραίους ως προδότες του έθνους.

Η νύχτα της 29ης Ιουνίου 1931.  Ο συνοικισμός Κάμπελ (στη σημερινή περιοχή της Βότση στην Καλαμαριά) ήταν μια φτωχογειτονιά. Εκεί ζούσαν περίπου 220 εβραϊκές οικογένειες, κυρίως εργάτες και μικροπωλητές, οι οποίοι είχαν χάσει τα σπίτια τους στην πυρκαγιά του 1917. Το βράδυ της 29ης Ιουνίου, ένας εξαγριωμένος όχλος εκατοντάδων ατόμων –μέλη των «Τριών Έψιλον», με τη συμπαράσταση στρατιωτών και χωροφυλάκων εκτός υπηρεσίας– εισέβαλε στον συνοικισμό. Κρατώντας ρόπαλα, όπλα και δοχεία με βενζίνη, άρχισαν να σπάνε, να λεηλατούν και να πυρπολούν τα ξύλινα παραπήγματα. Η αστυνομία έκανε τη δική τους δουλειά επιδεικνύοντας εγκληματική ολιγωρία. Έτσι επέτρεψε στο πογκρόμ να εξελιχθεί ανενόχλητο για ώρες.

Το ξημέρωμα δεκάδες σπίτια, το σχολείο, η συναγωγή και το ιατρείο του συνοικισμού ήταν πια στάχτη. Εκατοντάδες άνθρωποι έμειναν άστεγοι μέσα σε λίγες ώρες. Δύο έπεσαν νεκροί: Ο Λεωνίδας Παππάς, ένας χριστιανός φούρναρης του συνοικισμού που έχασε τη ζωή του προσπαθώντας να υπερασπιστεί τους Εβραίους γείτονές του, και ο Λεόν Αλαλούφ, ένας εβραίος κάτοικος που υπέκυψε αργότερα στα τραύματά του.

«Θα κρίνει η Δικαιοσύνη». Όπως και σήμερα, κλήθηκε η Δικαιοσύνη (η δικαστική εξουσία δηλαδή) να αποφανθεί για τα γεγονότα και για το τι έπρεπε να γίνει ώστε να αποκατασταθεί μία κάποια δικαιοσύνη.  Το σοκ στην κοινή γνώμη ήταν μεγάλο, αλλά η δικαστική εξουσία αποδείχθηκε ελάχιστη μπροστά στο πολιτικό κόστος. Η δίκη που έγινε τον επόμενο χρόνο στη Βέροια εξελίχθηκε σε παρωδία. Οι ηγέτες της ΕΕΕ και ο αρχισυντάκτης Φαρδής αθωώθηκαν πανηγυρικά, εν μέσω επευφημιών από το ακροατήριο. Οι μόνοι που καταδικάστηκαν σε ελαφριές ποινές ήταν κάποιοι πρόσφυγες που χρησιμοποιήθηκαν ως αποδιοπομπαίοι τράγοι. Ήταν οι "αγανακτισμένοι πολίτες" της επιοχής.

Οι συνέπειες του εμπρησμού του Κάμπελ ήταν βαθιές και μακροχρόνιες. Η εβραϊκή κοινότητα συνειδητοποίησε με τον πιο βίαιο τρόπο ότι η ενσωμάτωσή της στο ελληνικό κράτος ήταν εύθραυστη. Έτσι τα επόμενα χρόνια, χιλιάδες Εβραίοι της Θεσσαλονίκης εγκατέλειψαν την πόλη με προορισμό την Παλαιστίνη ή το Παρίσι, αποδυναμώνοντας την κοινότητα.

Το Κάμπελ μοιάζει να λειτούργησε ως μια γενική δοκιμή για ό,τι θα ακολουθούσε μετά από μία δεκαετία. Όταν μια δεκαετία αργότερα οι Ναζί εισέβαλαν στη Θεσσαλονίκη, βρήκαν ένα έδαφος όπου ο αντισημιτισμός είχε ήδη αποκτήσει δομικά χαρακτηριστικά.  Και ενώ οι διώξεις των Εβραίων στη Θεσσαλονίκη καθυστέρησαν σε σχέση με την υπόλοιπη Ευρώπη αφού η πόλη κατελήφθη από του Γερμανούς στις 9/4/1941 ενώ το πρώτο «τρένο του θανάτου» προς το Άουσβιτς έφυγε στις 15/3/1943 με άλλα 18 να ακολουθούν μέχρι το Σεπτέμβριο του ίδιου έτους, η συνεργασία με τους Γερμανούς ήταν συστηματική. Και είχε βέβαια και στόχο την αρπαγή των εγκαταλελειμμένων περιουσιών των Εβραίων που αναχωρούσαν με τα τρένα του θανάτου. Εξαιρέσεις βέβαια υπήρξαν αλλά ήταν μάλλον λίγες και επιπλέον δεν κατεγράφησαν, σε αντίθεση με τους Εβραίους της Αθήνας που στη διάσωση τους συμμετείχαν (σύμφωνα με πηγές της εποχής) από τον Αγγελο Έβερτ μέχρι τον Αρχιεπίσκοπο. Αλλά και εδώ τα πράγματα δεν ήταν μαύρο - άσπρο.

Η μνήμη του εμπρησμού του Κάμπελ είναι πιο επίκαιρη από ποτέ. Το Κάμπελ μας διδάσκει ότι ο φασισμός και ο ρατσισμός δεν γεννιούνται στο κενό. Τρέφονται από την οικονομική εξαθλίωση, θεριεύουν μέσα από τα ψεύδη των Μέσων Ενημέρωσης και γιγαντώνονται όταν η κοινωνία και οι θεσμοί επιλέγουν τη σιωπή και την ανοχή. Μπορούμε να το δούμε και στη στάση που τηρούν τα κράτη της αποκαλούμενης «πολιτισμένης Δύσης» απέναντι στη γενοκτονία που συντελείται στην Παλαιστίνη από τον "τοπικό εκπρόσωπο του δυτικού πολιτισμού" -σύμφωνα με υπερυπουργό της κυβέρνησης. Εκεί που διοικεί ανενόχλητο το άπαρτχάιντ του καιρού μας.

*Ίδιο ήταν τοπεριεχόμενο της κατηγορίας που απεύθυνε και ο βασιλικός επίτροπος στη δίκη των Μπελογιάννη, Καλούμενου, Αργυριάδη και Μπάτση.  Επρόκειτο για τον μετέπειτα δικτάτορα Γ. Παπαδόπουλος