Η πρόταση Παπαδόπουλου για διχοτόμηση της Κύπρου, που ο Φαρμάκης μετέφερε στους Αμερικανούς. Η γαλάζια γραμμή δείχνει το τμήμα του νησιού που προοριζόταν για την Τουρκία

Προχθές συμπληρώθηκαν 52 χρόνια από την τουρκική εισβολή στην Κύπρο. Με πρόσχημα το εγκληματικό πραξικόπημα που οργάνωσε η ελληνική χούντα, σε συνεργασία με τους Κύπριους ομοϊδεάτες της, η Τουρκία εισέβαλε στο νησί στις 20 Ιουλίου 1974. Από τότε, το 36% του κυπριακού εδάφους παραμένει υπό τουρκική κατοχή.

Το κυπριακό δράμα αποτελεί μια οδυνηρή απόδειξη της τραγικής ανεπάρκειας και του εγκληματικού τυχοδιωκτισμού του ελληνικού χουντικού καθεστώτος, το οποίο, με μια σειρά καταστροφικών επιλογών και χειρισμών, οδήγησε στη διχοτόμηση του νησιού.

Στο σημερινό άρθρο θα αναφερθούμε στις διπλωματικές προσπάθειες του χουντικού καθεστώτος για την εξεύρεση “λύσης” στο Κυπριακό. Μιας λύσης, βέβαια, όπως την αντιλαμβανόταν το ίδιο το καθεστώς, χωρίς να ρωτήσει τους ίδιους τους Κύπριους. Και η λύση αυτή περιελάμβανε την παραχώρηση μέρους του κυπριακού εδάφους στην Τουρκία, με αντάλλαγμα την ένωση του υπόλοιπου τμήματος του νησιού με την Ελλάδα. Μεταξύ των ανταλλαγμάτων που συζητούνταν, φέρεται να ήταν ακόμη και η παραχώρηση του Καστελλόριζου στην Τουρκία.

Τα στοιχεία αυτά προκύπτουν από τα αποχαρακτηρισμένα αρχεία του πρώην προέδρου των ΗΠΑ, Λίντον Τζόνσον. Ο Λίντον Τζόνσον διετέλεσε πρόεδρος των Ηνωμένων Πολιτειών  από τις 22 Νοεμβρίου 1963, αμέσως μετά τη δολοφονία του Τζον Φ. Κένεντι, έως τις 20 Ιανουαρίου 1969. Ήταν, δηλαδή, πρόεδρος των ΗΠΑ κατά τα πρώτα χρόνια της ελληνικής δικτατορίας.

Από τα προσωπικά του αρχεία που αφορούν στο Κυπριακό ζήτημα και τα οποία αποχαρακτηρίστηκαν πρόσφατα, διαπιστώνουμε για μια ακόμη φορά πόσο ψευδεπίγραφος και αβάσιμος είναι ο τίτλος του “πατριώτη” που διεκδικούν για λογαριασμό τους οι κάθε λογής εκπρόσωποι της ακροδεξιάς, του εθνικισμού και του φασισμού

Σύμφωνα με τα έγγραφα αυτά, ο Γεώργιος Παπαδόπουλος, μόλις έναν μήνα μετά το πραξικόπημα της 21ης Απριλίου, είχε εισηγηθεί στην Ουάσινγκτον τη λεγόμενη “διπλή Ένωση” της Κύπρου με την Ελλάδα και την Τουρκία, μέσω της παραχώρησης τμήματος του νησιού στην Τουρκία.

Σε μεγάλο βαθμό δε, το σχέδιο αυτό συμμεριζόταν και ο τότε βασιλιάς Κωνσταντίνος, ο οποίος, ως μέρος ενός συνολικού διακανονισμού μεταξύ Ελλάδας και Τουρκίας και, προκειμένου να καμφθούν οι πιθανές αντιδράσεις του Αρχιεπισκόπου Μακαρίου, πρότεινε να του προσφερθεί το Πατριαρχείο Αντιοχείας.

Ας παρακολουθήσουμε όμως τις αποκαλυπτικές ενδοαμερικανικές συνομιλίες οι οποίες φωτίζουν και μαρτυρούν τα ξεδιάντροπα σχέδια των Ελλήνων πραξικοπηματιών που εμφανίζονται διατεθειμένοι να παραχωρήσουν κομμάτι της Κύπρου στην Τουρκία με μόνιμη παρουσία τουρκικού στρατού σε αυτό. Ενός στρατού ο οποίος θα λειτουργούσε σε αντίβαρο σε μια ενδεχόμενη «κομμουνιστικοποίηση του νησιού» υπό την επιρροή του ανερχόμενου ΑΚΕΛ

Βλέπουμε, για άλλη μία φορά, την Ιστορία να επαναλαμβάνεται. Όπως και κατά την περίοδο της ναζιστικής κατοχής, όταν ακροδεξιοί εθνικιστές που αυτοπαρουσιάζονταν ως πατριώτες συνεργάστηκαν με τους ναζί κατακτητές και πολέμησαν εναντίον των Ελλήνων αντιστασιακών στο όνομα του αντικομμουνισμού, έτσι και εδώ ο αντικομμουνιστικός αγώνας αποδεικνύεται για αυτούς ως η υπέρτατη αξία και τα “εθνικά συμφέροντα” πάνε περίπατο

 Τα στοιχεία που παρουσιάζονται προέρχονται από άρθρο του Τάσου Κωστόπουλου στην Εφημερίδα των Συντακτών 

----------------------------------------------------------

Διχοτόμηση της Κύπρου

Στις 16 Μαΐου 1967, σχεδόν έναν μήνα μετά το πραξικόπημα, ο Αμερικανός πρέσβης στην Αθήνα Φίλιπ Τάλμποτ ενημερώνει το Στέιτ Ντιπάρτμεντ και τους συναδέλφους του στην Άγκυρα και τη Λευκωσία για την πρόταση Παπαδόπουλου:

1. Ο [λογοκριμένο] τηλεφώνησε στον υπαρχηγό της αποστολής χθες κι εξέθεσε μια πιθανή λύση του Κυπριακού με βάση τον παρακάτω τρόπο:

α) Κατ’ αρχάς μυστικές συνομιλίες των κυβερνήσεων Ελλάδας-Τουρκίας για να σχεδιάσουν λύση όπως εκτίθεται παρακάτω.

β) Παραχώρηση της χερσονήσου της Καρπασίας στην Τουρκία, ανατολικά της γραμμής που συνδέει χοντρικά τη Μοναργά (στην ακτή βορείως της Αμμοχώστου) μέχρι την Επτακώμη στα βορειοδυτικά.

γ) Οι Τουρκοκύπριοι θα μπορούν να μετακινηθούν σ’ αυτή την περιοχή ή να παραμείνουν στην ελληνική επικράτεια με τα ίδια δικαιώματα όπως και οι εθνοτικά Τούρκοι στη Θράκη.

δ) Ναυτική βάση με αρχηγείο του ΝΑΤΟ στη Μοναργά με διοίκηση που θα εναλλάσσεται κάθε μήνα μεταξύ Ελλήνων και Τούρκων. Η βάση πιθανόν δεν θα είναι μια περίπλοκη εγκατάσταση.

ε) Οι Τούρκοι θα έχουν το δικαίωμα να εγκαταστήσουν στρατεύματα στην τουρκική περιοχή της Κύπρου.

στ) Μετά το κλείσιμο συμφωνίας με την τουρκική κυβέρνηση, ο Μακάριος και ο Γρίβας θα προσκληθούν στην Αθήνα για να συναινέσουν. Αν δεν συναινέσουν, οι ελληνικές δυνάμεις στην Κύπρο θα αναλάβουν τον έλεγχο και η Ένωση θα κηρυχθεί για ολόκληρο το νησί.

ζ) Ένα μήνα μετά την Ένωση, η περιοχή της Καρπασίας θα παραχωρηθεί στην Τουρκία.

2. Ο [λογοκριμένο] δήλωσε πως αυτό το σχέδιο, που αυτός και ο Παπαδόπουλος είχαν συζητήσει στο παρελθόν, θα μπορούσε να είναι ένα απ’ αυτά που η ελληνική κυβέρνηση θα μπορούσε να εξετάσει τις αμέσως επόμενες μέρες. Ζήτησε από το Στέιτ Ντιπάρτμεντ να το σχολιάσει.

3. Τα παραπάνω είναι εμφανώς εξαιρετικά ευαίσθητες πληροφορίες»

(No.5298, Απόρρητο, LBJ Presidential Library, National Security Files, Country Files, Box 126.6, έγγρ. 18).

Η πρόταση Παπαδόπουλου για διχοτόμηση της Κύπρου, που ο Φαρμάκης μετέφερε στους Αμερικανούς. Η γαλάζια γραμμή διαχωρίζει το τμήμα της Καρπασίας που προοριζόταν για την Τουρκία.

Ο απεσταλμένος του Παπαδόπουλου είναι ο Νικόλαος Φαρμάκης – παλιός Χίτης επί Κατοχής και Δεκεμβριανών, υπασπιστής του Παπάγου και του Κανελλόπουλου τη δεκαετία του 1950, πρόεδρος της νεολαίας και βουλευτής της ΕΡΕ στη συνέχεια, που προαλειφόταν για υπουργός Εξωτερικών της χούντας, περιορίστηκε όμως τελικά στο ρόλο συμβούλου του Παπαδόπουλου

21 Απριλίου 1967. Ο Νίκος Φαρμάκης (κέντρο) στο αυτοκίνητο που μεταφέρει τους ηγέτες της χούντας για υπουργοποίηση.

Ο Παπαδόπουλος τον προόριζε για υπουργό Εξωτερικών, αλλά τελικά περιορίστηκε στο παρασκήνιο

Στην κοινή απάντησή του προς τις τρεις αμερικανικές πρεσβείες σε Ελλάδα, Κύπρο και Τουρκία, ο Αμερικανός υπουργός Εξωτερικών Ντιν Ρασκ εκφράζει τη χαρά του για την κατάθεση «συγκεκριμένων προτάσεων» από τον δικτάτορα και συνιστά να υποβληθούν άμεσα στην Άγκυρα

1. Σκεφτόμαστε ν’ απαντήσουμε στον Φαρμάκη με τον παρακάτω τρόπο: “Εκτιμάμε το γεγονός πως ενημερωθήκαμε για τις σκέψεις της ελληνικής κυβέρνησης πάνω στο Κυπριακό πρόβλημα και χαρήκαμε μαθαίνοντας πως η ελληνική κυβέρνηση μελετά συγκεκριμένες προτάσεις για επισκόπηση με τους Τούρκους. Εξακολουθούμε ωστόσο να πιστεύουμε πως αυτό είναι ένα ζήτημα που μπορεί να συζητηθεί μονάχα μεταξύ των ενδιαφερόμενων πλευρών και προτιμάμε να μην κάνουμε ουσιαστικά σχόλια πάνω στις προτάσεις. Εισηγούμαστε να υποβληθούν αυτές στην κυβέρνηση της Τουρκίας”.

2. Θα εκτιμούσαμε τα σχόλια των παραληπτών πάνω στη λύση Φαρμάκη και στην προτεινόμενη απάντηση του Υπουργείου, προτού πάρουμε τελική απόφαση.

Αντίβαρο στο ΑΚΕΛ

Αποκαλυπτικές όμως είναι και οι συνομιλίες του σταθμάρχη της CIA στην Αθήνα, Τζον Μόρι, με τον Σπύρο Θεοτόκη – τέως υπουργό του Καραμανλή, υπουργό Εσωτερικών της τελευταίας προδικτατορικής κυβέρνησης και μελλοντικό ηγέτη της ακροδεξιάς «Εθνικής Παρατάξεως» στη Μεταπολίτευση

Συνομιλίες που αποδείκνυαν πως η τουρκική παρουσία στην Κύπρο εθεωρείτο χρήσιμο αντίβαρο για κομμουνιστικό ΑΚΕΛ και τον κίνδυνο για κομμουνιστικοποίηση του νησιού:

1. Κατά τη διάρκεια συνομιλίας στις 19 Μαΐου, ο Θεοτόκης έκανε τις ακόλουθες επισημάνσεις:

α. Ανησυχεί για τη σχεδόν πλήρη απομόνωση του βασιλιά από οποιονδήποτε μπορεί να του δώσει ενημερωμένες και ώριμες συμβουλές. Απαιτεί να καλύψει ο πρέσβης με κάθε δυνατό τρόπο αυτή την ανάγκη παραμένοντας σε στενή επαφή με τον βασιλιά, όχι μόνο για να τoν κρατά ενημερωμένο, αλλά και για να του δίνει αμερόληπτες συμβουλές.

β. Ο Θεοτόκης αισθάνεται ότι τώρα είναι η ιδανική στιγμή για να σπρωχτεί μια λύση στο Κυπριακό. Επισημαίνει πως η παρούσα κυβέρνηση, απαλλαγμένη από την πίεση του κοινού, έχει μοναδική ευελιξία απ’ αυτή την άποψη κι επιπλέον φαίνεται αγχωμένη να κερδίσει εύσημα για επιτυχία εκεί όπου οι προηγούμενες κυβερνήσεις είχαν αποτύχει.

2. Προεκτείνοντας αυτό το τελευταίο σημείο, ο Θεοτόκης εξήγησε πως θα έπρεπε να ενθαρρύνουμε και να πιέσουμε την παρούσα κυβέρνηση να προχωρήσει γρήγορα στο Κυπριακό· οι ακριβείς όροι του διακανονισμού δεν είναι και τόσο σημαντικοί. Ωστόσο, σημαντικό πράγμα είναι να διατηρήσουν οι Τούρκοι μια “παρουσία” στο νησί. Αυτό θα μπορούσε να επιτευχθεί είτε με “διπλή Ένωση” που θα έδινε στους Τούρκους ένα μόνιμο κομμάτι εδάφους, είτε με την εγκαθίδρυση μιας σημαντικής τουρκικής βάσης σε μόνιμη βάση ή επ’ αόριστον. Σε κάθε περίπτωση, η τουρκική παρουσία είναι βασική ως αντίβαρο στο πολύ επικίνδυνο δυναμικό του ΑΚΕΛ. Με άλλα λόγια, διατηρώντας ένα προγεφύρωμα στο νησί οι Τούρκοι θα μπορούσαν να υπολογίζονται ως βοήθεια για την αποτροπή της κομμουνιστικοποίησης του νησιού υπό την αιγίδα του ΑΚΕΛ

Η θέση του βασιλιά Κωνσταντίνου

Εκείνη την περίοδο ο Τάλμποτ είχε συνάντηση και με το βασιλιά Κωνσταντίνο και ενημέρωσε σχετικά το Στέιτ Ντιπάρτμεντ για τις απόψεις του. Το βασικό θέμα της συζήτησης ήταν το μέλλον του Μακαρίου καθώς η επιδιωκόμενη επίλυση του Κυπριακού ζητήματος  προϋπέθετε κατάργηση της Κυπριακής Δημοκρατίας:

1. Ο βασιλιάς Κωνσταντίνος, που επί ένα τριήμερο ήταν άρρωστος με “γρίπη ή απλώς αντίδραση”, λίγο μόνο φρέσκο φως έριξε στις εξελίξεις του Κυπριακού κατά τη συνομιλία μας την Παρασκευή [19/5]. Επρόκειτο να δει τον [Κύπριο Υπ.Εξ.] Κυπριανού το Σάββατο. Αισθανόταν πως ο Μακάριος μπορεί να είναι μάλλον ανήσυχος τώρα, βλέποντας πως οι Τούρκοι διάκεινται σχετικά καλά απέναντι στη νέα ελληνική κυβέρνηση κι αυτός δεν έχει καμιά απολύτως ευκαιρία να παίζει τη μια ελληνική μερίδα ενάντια στην άλλη. […] Ο ίδιος ο βασιλιάς θεωρούσε πάντα πως ένας διακανονισμός για την Κύπρο έπρεπε πρώτα να κλειστεί ανάμεσα στην Ελλάδα και την Τουρκία. Συμφώνησα.

2. Συλλογιζόμενος το μέλλον του Μακαρίου, αν η ελληνική κυβέρνηση καταλήξει σε συμφωνία με την Τουρκία, ο βασιλιάς θυμήθηκε πως είχε από καιρό εργαστεί (όπως για πρώτη φορά ανέφερε στον υπουργό Εξωτερικών [Ντιν] Ρασκ όταν συναντήθηκαν στην κηδεία του Τσόρτσιλ) για να γίνει ο Μακάριος πατριάρχης Αντιοχείας, όταν τακτοποιηθεί το Κυπριακό. […]

3. Σύμφωνα με τον βασιλιά, ο Μακάριος έχει δείξει διακριτικά ενδιαφέρον να γίνει πατριάρχης. Γνωρίζοντας ότι σε κάθε περίπτωση αυτή ήταν η πρόθεση του αρχιεπισκόπου, ο βασιλιάς τον συμβούλευσε να παραμείνει πρόεδρος της Κύπρου μέχρι να επιλυθεί το ζήτημα του νησιού. Κατά τη γνώμη του βασιλιά, ο Μακάριος θα χαιρόταν να πάρει το Πατριαρχείο της Αντιόχειας ως μέρος του συνολικού διακανονισμού.

4. Ο βασιλιάς περιέγραψε τα παραπάνω σχόλια ως “όλα απολύτως άκρως απόρρητα”».

Από το ημερολόγιο του αυλάρχη του βασιλιά, μαθαίνουμε πως ακολούθησαν συσκέψεις του βασιλιά για το Κυπριακό με τον πρωθυπουργό Κόλλια και τον Υπ.Εξ. Γκούρα (3/6) και την ηγεσία της χούντας (6/6). Τα αποτελέσματά τους θα γνωστοποιηθούν στην Ουάσινγκτον μέσω του Αμερικανού πρέσβη (8.6.1967).

Τα ανταλλάγματα που προτείνονται αυτή τη φορά στην Άγκυρα για την Ένωση της Κύπρου με την Ελλάδα είναι σαφώς πιο περιορισμένα από αυτά της πρότασης Παπαδόπουλου-Φαρμάκη:

1. Ο υπουργός Εξωτερικών Γκούρας μου είπε σήμερα ότι θα είναι εξουσιοδοτημένος ν’ αλλάξει κάπως την ελληνική προσφορά για την Κύπρο όταν συναντηθεί με τον [Τούρκο Υπ.Εξ.] Τσαγλαγιανγκίλ στη συνάντηση υπουργών του ΝΑΤΟ. Ως εναλλακτική στη φόρμουλα της “ΝΑΤΟϊκής βάσης” (ATHENS 4296), θα είναι σε θέση να προωθήσει την ιδέα μιας μακροχρόνιας ενοικίασης της βάσης της Δεκέλειας για αποκλειστική χρήση από τους Τούρκους. Είπε πως η παρούσα κυβέρνηση τρέφει μεγάλες ελπίδες πως αυτή η προσπάθεια να δοθεί στους Τούρκους αυτοτελής παρουσία στο νησί θα επιτρέψει στις κυβερνήσεις της Ελλάδας και της Τουρκίας να καταλήξουν σε συμφωνία για την Κύπρο και κατόπιν σ’ έναν συνολικό διακανονισμό των ελληνοτουρκικών διαφορών. Αφ’ ής στιγμής επιτευχθεί αυτό, είπε, το εναπομείναν ζόρικο πρόβλημα για τους Έλληνες θα είναι πώς να χειριστούν τον Μακάριο, που είναι βέβαιο πως θα διαφωνήσει με την τελευταία φόρμουλα.

2. Ο Γκούρας ζήτησε απόλυτη προστασία αυτής της πληροφορίας για να μη φτάσει στους Κυπρίους ή τους Τούρκους

Ο ίδιος ο βασιλιάς Κωνσταντίνος πάντως,  ήταν αρκετά πιο γαλαντόμος, στις κατ’ ιδίαν τουλάχιστον συζητήσεις του με τον αμερικανό πρέσβη. Όπως διαπιστώνουμε από την επόμενη αναφορά του Τάλμποτ, τρεις μέρες αργότερα (11.6.1967, No.5719, Απόρρητο, όπ.π., Box 126.6, έγγρ. 8), ο Κωνσταντίνος στεκόταν θετικός απέναντι στο ενδεχόμενο παραχώρησης του Καστελλόριζου ως επιπλέον αντάλλαγμα:

Συζητώντας το Κυπριακό το βράδυ του Σαββάτου [10/6], ο βασιλιάς Κωνσταντίνος ρώτησε αν οι ΗΠΑ θα υποστήριζαν την ιδέα μιας μακροχρόνιας (για δυο ή τρεις γενιές) εκμίσθωσης στρατιωτικής βάσης στην Τουρκία. Επανέλαβα ότι μας είναι δύσκολο να υπεισέλθουμε στις αρετές του διακανονισμού, που πρέπει σε τελική ανάλυση να ικανοποιεί τις ελληνικές και τουρκικές στρατηγικές επιταγές μάλλον παρά τις αμερικανικές. Ρώτησα, παρ’ όλα αυτά, αν η ελληνική κυβέρνηση έχει σκεφτεί κάποιο περαιτέρω γλυκαντικό, αν η ιδέα της εκμίσθωσης ή του δανεισμού αποδεικνυόταν ελκυστική για τους Τούρκους αλλά όχι επαρκής για το κλείσιμο της συμφωνίας.

Μιλήσαμε για την πιθανή παραχώρηση του Καστελόριζου. Ο βασιλιάς σκέφτηκε πως η παρούσα ελληνική κυβέρνηση θα ήταν διατεθειμένη να συμφωνήσει σ’ αυτό, αφού ιδίως έχει βρει τους υπουργούς παθιασμένους να τακτοποιήσουν το ζήτημα με την Τουρκία, οι οποίοι πιστεύουν πως οι Τούρκοι αδημονούν κι αυτοί για διακανονισμό. Εκτιμώντας πως ο Γκούρας κι ο Τσαλαγιανγκίλ ενδέχεται να παζαρέψουν απλώς στο Λουξεμβούργο, δήλωσε πως εξακολουθεί να τον απασχολεί πώς θα εξαναγκάσει τον Μακάριο να συμμορφωθεί».

Η σκιά των τανκς

Λευκωσία, 15 Ιουλίου 1974. Τα ελληνικά τανκς βγαίνουν στους δρόμους. Στόχος ο αρχιεπίσκοπος Μακάριος

Στις 30 Ιουνίου, ο Ρασκ ενημερώνει τις αμερικανικές πρεσβείες στην Αθήνα, την Άγκυρα, τη Λευκωσία και το Λονδίνο πως υπάρχει πιθανότητα ελληνικού πραξικοπήματος σε βάρος του αρχιεπισκόπου Μακαρίου. Συμπληρώνει δε πως οι Τούρκοι είναι μάλλον ενήμεροι από τους Έλληνες ομολόγους τους και έχουν συναινέσει

… το Στέιτ Ντιπάρτμεντ πιστεύει ότι τις τελευταίες μέρες υπάρχει ένας αριθμός ενδείξεων για πιθανή ενέργεια της ελληνικής κυβέρνησης κατά του Μακαρίου στο άμεσο μέλλον, για να επιβάλει έναν διακανονισμό του Κυπριακού τύπου Ενωσης, στη βάση πιθανόν μιας προηγούμενης συμφωνίας των κυβερνήσεων Ελλάδας-Τουρκίας που περιγράφεται στο αναφερόμενο έγγραφο Α [NICOSIA 1935]. […]

Οι Βρετανοί εδώ μας ενημερώνουν πως ο γενικός διευθυντής του τουρκικού υπουργείου Εξωτερικών δεν φάνηκε καθόλου ανήσυχος από τις ιστορίες για ενδεχόμενο πραξικόπημα στην Κύπρο, όταν το ζήτημα τέθηκε από τον Βρετανό πρέσβη στην Άγκυρα. Η απουσία αντιδράσεων μπορεί ν’ αντανακλά πως οι Τούρκοι έχουν στην πραγματικότητα βολιδοσκοπηθεί κι ενημερωθεί.

Ο Βρετανός πρέσβης στην Αθήνα έθεσε το ζήτημα στον Οικονόμου-Γκούρα, σύμφωνα με την παράγραφο 4 του εγγράφου Γ [LONDON 10717]. Ο Οικονόμου-Γκούρας φέρεται να του απάντησε ότι μπορούσε να δώσει στον πρέσβη “κατηγορηματικές διαβεβαιώσεις” πως η ελληνική κυβέρνηση δεν θα έκανε το παραμικρό δίχως να συμβουλευθεί την τουρκική. Αυτό ίσως υποδεικνύει πως η ελληνική κυβέρνηση βολιδοσκοπεί τους Τούρκους για ενδεχόμενη κίνηση κατά του Μακαρίου

Το έγγραφο κλείνει με την οδηγία πως

…η πρεσβεία της Λευκωσίας πρέπει να είναι ιδιαίτερα ευαίσθητη για οποιαδήποτε ύποπτη κίνηση ανδρών κι εξοπλισμού. Για προφανείς λόγους, επιβάλλεται να μη δώσουμε -επαναλαμβάνω, να μη δώσουμε- ενδείξεις πως υποπτευόμαστε τις ελληνικές προθέσεις» (30.6.1967, Νο. 220335, Απόρρητο, όπ.π., Box 126.7, έγγρ. 58).

Στις 8 Σεπτεμβρίου ο πρώην υπουργός της ΕΡΕ Παναγής Παπαληγούρας ενημέρωσε τον Αμερικανό πρέσβη πως

… έχει μάθει από δύο έμπιστους αξιωματούχους του υπουργείου Εξωτερικών, που έχουν πρόσβαση στους φακέλους του Κυπριακού, πως ο [πρωθυπουργός] Κόλλιας θα προσφέρει στον [Τούρκο ομόλογό του] Ντεμιρέλ μια τροποποιημένη μορφή του Σχεδίου Άτσεσον, η οποία θα περιλαμβάνει μια κυρίαρχη τουρκική βάση στο νησί

… σύμφωνα με αυτούς τους αξιωματούχους του ΥΠΕΞ, η χούντα προχωρά θεωρώντας πως ο Μακάριος θα δεχτεί απρόθυμα αυτό το είδος διακανονισμού. Η θεωρία είναι πως ο αρχιεπίσκοπος συνειδητοποιεί πως δεν έχει άλλη επιλογή επειδή, αν αρνηθεί, η χούντα θα τον ανατρέψει μέσω του ελληνικού στρατού στο νησί

Ο Τάλμποτ, στέλνοντας στο Στέιτ Ντιπάρτμεντ τα λεγόμενα του Παπαληγούρα, έκανε το παρακάτω σχόλιο(8.9.1967, No.1197, Απόρρητη, όπ.π., Box 127.2, έγγρ. 82):

Μολονότι δεν μπορέσαμε ν’ αποτιμήσουμε την πληροφορία των δύο αξιωματούχων του ΥπΕξ, δεν θα μας προκαλούσε έκπληξη αν το παρόν καθεστώς πρόσφερε όντως στους Τούρκους κάποιο είδος κυρίαρχης βάσης στο νησί. Ήδη από τον περασμένο Μάιο ακούσαμε [2-3 λογοκριμένες λέξεις] πως ο συνταγματάρχης Παπαδόπουλος ανέθεσε στον Ν. Φαρμάκη να καταρτίσει σχέδιο για την Κύπρο βασισμένο στις προτάσεις Ατσεσον. Πιστεύουμε πως η χούντα διακατέχεται τώρα από ιδιαίτερο άγχος να πετύχει μια σημαντική νίκη που θα ενίσχυε τη θέση της στο εσωτερικό. Τα πεπραγμένα της μέχρι σήμερα δεν υπήρξαν εν γένει καθόλου εντυπωσιακά και, μολονότι δεν υπάρχει ακόμη καμιά αποτελεσματική αντίθεση στο καθεστώς, αυτό αναμφίβολα συνειδητοποιεί ότι δεν κερδίζει σε δημοτικότητα μεταξύ του πληθυσμού. Ενας διακανονισμός του Κυπριακού που θα αποκαλούνταν Ενωση από τον Τύπο και το ραδιόφωνο που ελέγχονται από την κυβέρνηση, θα μπορούσε ν’ αποτελέσει σημαντική τονωτική ένεση για τη χούντα.

Μολονότι η πρεσβεία μας στη Λευκωσία είναι φυσικά σε καλύτερη θέση απ’ ό,τι εμείς για να σχολιάσει τη θέση του Μακαρίου, είναι δύσκολο να πιστέψουμε πως η χούντα εργάζεται με βάση την πεποίθηση πως ο αρχιεπίσκοπος θα δεχθεί μια λύση τύπου Ατσεσον, λαμβάνοντας υπόψη όσα έχει πει τα τελευταία τρία χρόνια αντιτιθέμενος σε τουρκική βάση και υπέρ μιας “ανόθευτης Ένωσης”. Μέσω [λογοκριμένο] κι από τον ίδιο τον Φαρμάκη έχουμε ωστόσο ακούσει πως η χούντα θα ενεργούσε για την εκδίωξη του Μακαρίου αν αυτός ήταν αντίθετος σε μια ελληνοτουρκική συμφωνία για την Κύπρο. Αναρωτιόμαστε αν ο Ντεμιρέλ θα ήταν διατεθειμένος να εγκρίνει τώρα μια τέτοια ενέργεια, ενόψει του επικείμενου ταξιδιού του στη Μόσχα.

Μαθητικά συλλαλητήρια υπέρ της Ενωσης στη Λευκωσία (Νοέμβριος-Δεκέμβριος 1967).

Είναι βέβαιο πως δεν γνώριζαν ότι τα σχέδια για την Ένωση προύπέθεταν διχοτόμηση του νησιού | AP PHOTO

Η συνέχεια της υπόθεσης είναι λίγο-πολύ γνωστή:

Στις 15 Νοεμβρίου 1967 η Εθνική Φρουρά, υπό τον Γεώργιο Γρίβα, επιτίθεται στους τουρκοκυπριακούς θύλακες της Κοφίνου και του Αγίου Θεοδώρου, με αποτέλεσμα δεκάδες νεκρούς Τουρκοκύπριους. Μετά τη διεθνή κατακραυγή και με αμερικανική διαμεσολάβηση η Ελλάδα αποσύρει την Ελληνική Μεραρχία από την Κύπρο που αριθμούσε 8500-10000 στρατιώτες, αποδυναμώνοντας ανεπανόρθωτα την άμυνα της Κύπρου 

Το 1971 ο Γρίβας ιδρύει την ΕΟΚΑ Β΄, με βασικό της στόχο την Ένωση της Κύπρου με την Ελλάδα (Ένωση). Η δράση της περιλάμβανε ένοπλες επιθέσεις και δολιοφθορές και συγκρούσεις με τις κυπριακές κρατικές δυνάμεις

Το 1972 αποτυγχάνουν οι μυστικές διαπραγματεύσεις Ελλάδας και Τουρκίας στην Κεσάνη του Έβρου

Στις 15 Ιουλίου 1974, οργανώνεται από την ελληνική χούντας σε συνεργασία με την ΕΟΚΑ Β’, στρατιωτικό πραξικόπημα κατά του Μακαρίου. Οι κυπριακές δυνάμεις υπερασπίζονται το προεδρικό μέγαρο απέναντι σε ελληνικές και ελληνοκυπριακές δυνάμεις. Ο Μακάριος διαφεύγει στο εξωτερικό και καταγγέλλει τη χούντα των Αθηνών για εισβολή

Στις 20 Ιουλίου 1974 η Τουρκία βρίσκει την αφορμή που ψάχνει, επικαλούμενη τη Συνθήκη Εγγυήσεως του 1960 και το πραξικόπημα ως αιτία επέμβασης, και εισβάλλει στο νησί