Σκηνή από την κινηματογραφική μεταφορά (1963) του "Άρχοντα των Μυγών"

Όταν διασχίζετε το δρόμο πρέπει να προσέχετε πολύ, εξηγούσε σε μια ομάδα μαθητών ο Κολομβιανός εκπαιδευτικός Γκουστάβο Γουίλτσες.

- Ακόμα κι αν το φανάρι είναι πράσινο, ποτέ να μην περνάτε το δρόμο χωρίς να κοιτάξετε πρώτα δεξιά αριστερά.

Ο Γουίλτσες διηγήθηκε στα παιδιά ότι κάποτε τον είχε χτυπήσει ένα αυτοκίνητο και τον είχε αφήσει πεσμένο μέσα στη μέση του δρόμου. Ξαναζώντας την τραγωδία που παραλίγο να του στοιχίσει τη ζωή, ο Γουίλτσες σκυθρώπιασε. Τα παιδιά όμως άρχισαν τις ερωτήσεις:

- Τι μάρκα ήταν το αυτοκίνητο, κύριε; Είχε κλιματισμό; Είχε ανοιγόμενη σκεπή; Είχε φώτα  ομίχλης; Πόσους κυλίνδρους είχε ο κινητήρας του;

Eduardo Galeano (ένας κόσμος ανάποδα-παράθεμα στο “Μάθημα 2: Οι μαθητές”)

Η αγέλη μυρίζεται το αίμα και κυρίως το φόβο. Όταν η αγέλη αποφασίσει να επιτεθεί, θα το κάνει στον πιο αδύναμο, στον πιο εύκολο στόχο. Και όταν διαπιστώσει ότι με το πρώτο δάγκωμα το θύμα δεν μπορεί να αντιδράσει, τα δαγκώματα θα πολλαπλασιαστούν μέχρι το θύμα να πέσει κάτω μέσα σε αλυχτίσματα θριάμβου και έξαψης

Αυτές οι σκέψεις γεννήθηκαν με το άκουσμα του θανάτου μιας εκπαιδευτικού πριν από μερικούς μήνες από εγκεφαλικό επεισόδιο, συνέπεια -όπως καταγγέλλεται- μιας καθημερινής βίας που δεχόταν από τους μαθητές της. Μιας βίας που η ίδια είχε καταγγείλει με σχετικό υπόμνημά της και που τρομάζει με τις λεπτομέρειές της

«Ενώ βρισκόμουν στην έδρα και δίδασκα, η μαθήτρια […] μου εκσφενδόνισε πλαστικό μπουκάλι, γεμάτο με σοκολατούχο γάλα, το οποίο ήταν ανοικτό, με αποτέλεσμα να περιλουστούν τα ρούχα μου. Έπειτα, καθ’ όλη τη διάρκεια της διδακτικής ώρας μού πετούσε χαρτιά και στο τέλος ένα μπουκάλι γεμάτο με νερό το οποίο έπεσε στο πάτωμα και άνοιξε γεμίζοντας και εμένα αλλά και την τάξη με νερό.

Σε προηγούμενες περιπτώσεις, ενώ έγραφα στον πίνακα, μου έχουν εκσφενδονίσει στην πλάτη γεμάτο μπουκάλι με νερό, καθώς και βαρύ βιβλίο εκμάθησης Γερμανικών, πράξεις οι οποίες θα μπορούσαν να μου προκαλέσουν σοβαρή σωματική βλάβη, δεδομένου ότι πάσχω από κάταγμα στο ιερό οστό.

Ο […] έσερνε τα θρανία και χτυπούσε τις καρέκλες στο πάτωμα με αποτέλεσμα να σπάσει η πλάτη μιας καρέκλας, με έβριζε με αχαρακτήριστα λόγια και με απειλούσε ότι θα με αναφέρει στη μητέρα του και την κ. Διευθύντρια.

Έπειτα, η μαθήτρια […] η οποία ήταν χωρίς εμφανή λόγο σε έξαλλη κατάσταση, με καθύβρισε με πολύ βαρείς χαρακτηρισμούς όπως μαλακισμένο, βλαμμένη και πουτάνα, με απείλησε ότι θα με δείρει και κατόπιν με έσπρωξε δύο φορές, και τη δεύτερη με δύναμη με έριξε στην καρέκλα του καθηγητή»

Η σχολική βία δεν είναι ένα άγνωστο φαινόμενο. Έχει αποτελέσει θέμα πολλών κινηματογραφικών ταινιών, με πιο εμβληματική ίσως τη «Ζούγκλα του μαυροπίνακα», με πρωταγωνιστή τον Σίντνεϋ Πουατιέ. Ωστόσο, η βία των παιδιών δεν εκδηλώνεται μόνο στο σχολικό περιβάλλον. Καθημερινά είναι τα περιστατικά επιθέσεων σε ανηλίκους από ομάδες συνομηλίκων τους. Περιστατικά που σοκάρουν με την ένταση και τη βιαιότητά τους

Τέτοια γεγονότα αναζωπυρώνουν πάντα τη συζήτηση για τη σχέση των παιδιών με το καλό, την καλοσύνη και την ηθική και ειδικά για το κατά πόσο η έννοια της ”παιδικής αθωότητας” ανταποκρίνεται στην πραγματικότητα

Πολλοί φιλόσοφοι, παιδαγωγοί και ψυχολόγοι έχουν ασχοληθεί με το θέμα και έχουν εκφράσει διαφορετικές, αλλά συχνά συμπληρωματικές απόψεις για τη φύση των παιδιών

Ο  Jean-Jacques Rousseau πίστευε ότι το παιδί γεννιέται καλό από τη φύση του και η κοινωνία και η κακή αγωγή είναι αυτές που μπορούν να το αλλοιώσουν.

Αντίθετα, ο Αριστοτέλης πίστευε ότι τα παιδιά δεν γεννιούνται έτοιμα ενάρετα, αλλά έχουν τη δυνατότητα να γίνουν καλά μέσω της αγωγής

Η Maria Montessori  πίστευε ότι τα παιδιά έχουν έμφυτη τάση για συνεργασία, τάξη και καλοσύνη και πως αν τους δοθεί ελευθερία και σεβασμός, αναπτύσσουν φυσικά αυτές τις αρετές.

Ο  Jean Piaget θεωρούσε ότι η ηθική σκέψη των παιδιών και η κατανόηση του σωστού και λάθους εξελίσσεται σταδιακά καθώς μεγαλώνουν και αλληλεπιδρούν με άλλους.

Πειράματα που έγιναν σε βρέφη σχετικά με το εάν η ηθική είναι έμφυτη ή επίκτητη,  κατέληξαν στο ότι υπάρχει στον άνθρωπο ένα “αρχικό ηθικό ένστικτο”, κάτι σαν “σπόρος ηθικής”, ενώ άλλα πειράματα κατέληξαν στο ότι η ηθική δεν είναι έμφυτη, αλλά αναπτύσσεται αργότερα.

Οι περισσότεροι ειδικοί σήμερα λένε ότι η αλήθεια είναι κάπου στη μέση: πως τα παιδιά γεννιούνται με βασικές κοινωνικές τάσεις (ενσυναίσθηση, συνεργασία), αλλά η πραγματική ηθική σκέψη διαμορφώνεται σταδιακά από τους γονείς, από την κοινωνία, από την εμπειρία και την εκπαίδευση.

Ένα χαρακτηριστικό βιβλίο που αποτελεί μια αλληγορία για την ανθρώπινη κοινωνία και πραγματεύεται το κακό που υπάρχει μέσα στον άνθρωπο και τη σύγκρουση καλού και κακού είναι το «Lord of the Flies» ή ο «Άρχοντας των Μυγών» του William Golding

Σε αυτό το φιλοσοφικό μυθιστόρημα πάνω στην ανθρώπινη φύση, μια ομάδα αγοριών που επιβιώνουν από αεροπορικό δυστύχημα βρίσκονται μόνα τους σε ένα έρημο νησί. Ενώ στην αρχή προσπαθούν να οργανωθούν και να συνεργαστούν, σιγά-σιγά η κοινωνική τάξη καταρρέει και αρχίζει να εμφανίζεται η βία και η αγριότητα.

Αξίζει να αναφέρουμε εδώ πως η έκφραση «Άρχοντας των Μυγών» είναι μετάφραση του ονόματος Βεελζεβούλ, που στην εβραϊκή παράδοση ερμηνεύεται ως «κύριος των μυγών», ενώ στη χριστιανική παράδοση συνδέθηκε με τον διάβολο ή έναν ισχυρό δαίμονα. Οι «μύγες» συμβολίζουν τη σήψη, τη διαφθορά και το κακό. Στο βιβλίο του Golding, ο «Άρχοντας των Μυγών» είναι το κεφάλι ενός γουρουνιού καρφωμένο σε ένα παλούκι, γεμάτο μύγες, που συμβολίζει τη βαρβαρότητα και το κακό που υπάρχει μέσα στον άνθρωπο.

Ο William Golding, που είχε ζήσει την εμπειρία του πολέμου, πίστευε ότι το πρόβλημα της ανθρωπότητας δεν είναι μόνο οι συνθήκες γύρω μας, αλλά και η σκοτεινή πλευρά που υπάρχει μέσα στον άνθρωπο. Μάλιστα, διάλεξε παιδιά ως πρωταγωνιστές, θέλοντας να δείξει ότι τα σκοτεινά ένστικτα μπορούν να εμφανιστούν σε κάθε άνθρωπο, ακόμη και σε παιδιά και πως, δίχως  κανόνες και παιδεία, ακόμη και τα παιδιά μπορούν να γίνουν απρόσμενα σκληρά

Η πρώτη κινηματογραφική εκδοχή του βιβλίου γυρίστηκε από τον Peter Brook, το 1961-1963. Οι πρωταγωνιστές ήταν παιδιά ερασιτέχνες στα οποία δόθηκε ένα υποτυπώδες σενάριο και οι σκηνές γυρίζονταν επιτόπου, αφού δινόταν στα παιδιά μια περιγραφή του τι έπρεπε να κάνουν. Όταν ο δημοσιογράφος του περιοδικού “Life” Robert Wallace επισκέφθηκε το χώρο των γυρισμάτων, ανάμεσα στα άλλα, είδε ένα από τα παιδιά αυτά να διασκεδάζει ρίχνοντας ζωντανές σαύρες πάνω σ’ έναν ανεμιστήρα που βρισκόταν σε λειτουργία. «Νόμιζα πως άκουγα τον William Golding, 4.000 μίλια μακριά, στην Αγγλία, να πνίγεται από τα γέλια», έγραψε.

Στην πραγματικότητα, η σκληρότητα των παιδιών πολλές φορές τρομάζει καθώς φαίνεται να εκδηλώνεται με τέτοια ψυχρότητα και φυσικότητα, μερικές φορές χωρίς προφανή λόγο,  που μας κάνει να υποψιαζόμαστε βάσιμα ότι αυτή είναι η πραγματική φύση του ανθρώπινου είδους – μια φύση που ο άνθρωπος μετά από χιλιάδες χρόνια φυσικής εξέλιξης και ανάπτυξης πολιτισμού και κανόνων προσπαθεί να ελέγξει και να περιορίσει χωρίς όμως να τα καταφέρνει

Ο Golding είναι σαν να μας λέει πως κάθε προσπάθειά μας να ζήσουμε οργανωμένα, με κανόνες και αρχές είναι καταδικασμένη και πως το Κακό που κρύβουμε μέσα μας τελικά θα θριαμβεύσει.

Ο άρχοντας των Μυγών ενέπνευσε και τους Iron Maiden να γράψουν το ομώνυμο τραγούδι και να καταλήγουν με τη διαπίστωση πως όλοι κρύβουμε ένα τέρας μέσα μας. Ένα τέρας που τρομάζει αλλά και προκαλεί έξαψη. Άγιοι και αμαρτωλοί ταυτόχρονα ... άρχοντες των μυγών

Ας αφήσουμε όμως τις θεωρίες, τα βιβλία, τις ταινίες και τα τραγούδια και ας έρθουμε στο σήμερα για να έρθουμε αντιμέτωποι με το ερώτημα εάν η σημερινή βία των ανηλίκων είναι περισσότερη ή διαφορετική.

Και όχι. Δεν σκοπεύουμε να κάνουμε συγκρίσεις, καθώς κάθε εποχή έχει τα δικά της ιδιαίτερα χαρακτηριστικά που άλλοτε ευνοούν και άλλοτε όχι την εξάπλωση της βίας. Δεν σκοπεύουμε επίσης να παίξουμε το ρόλο αφελών boomers που κατηγορούν αδιάκριτα τη νέα γενιά και που αναπολούν παλαιότερες εποχές, τότε που  “όλα ήταν πιο ανθρώπινα”. Γιατί γνωρίζουμε πως ποτέ τα πράγματα δεν ήταν πιο ανθρώπινα. Γιατί γνωρίζουμε επίσης πως σε κάθε εποχή οι γέροντες εκφράζουν τη δυσαρέσκειά τους για τη νέα γενιά και τις συνήθειές της. Και αντιλαμβανόμαστε πως αυτό συμβαίνει γιατί οι εποχές αλλάζουν και κάθε γενιά μεγαλώνει σε άλλες συνθήκες, μαθαίνοντας να φέρεται και να εκφράζεται διαφορετικά. Και αυτές τις αλλαγές οι ενήλικες δεν προλαβαίνουν ή δεν μπορούν να τις παρακολουθήσουν, χαμένοι μέσα στις υποχρεώσεις και τις δεσμεύσεις τους, αλλά και στους νέους κώδικες επικοινωνίας που κάθε γενιά αναπτύσσει. Ίσως και να ζηλεύουν λίγο και για τα χαμένα νιάτα τους

Δε σκοπεύουμε λοιπόν να κάνουμε συγκρίσεις, η βία των παιδιών όμως υπάρχει, θέλουμε δε θέλουμε και πολλές φορές αυτή η βία ασκείται οργανωμένα από αδέσποτες αγέλες. Και δυστυχώς το σχολείο, είναι ένας από τους χώρους που ευνοεί την ανάπτυξη αγελών. Και όσο πιο υποβαθμισμένο είναι ένα σχολείο, τόσο πιο εύκολα συμβαίνει αυτό. Δεν είναι καθόλου τυχαίο το γεγονός ότι φασιστικές-ακροδεξιές ομάδες παιδιών αναπτύσσονται πολύ πιο εύκολα σε Επαγγελματικά σχολεία (ΕΠΑΛ), σχολεία που είναι αφημένα κυριολεκτικά στη μοίρα τους

Όσο για τα ίδια τα παιδιά;

Ας μην ξεχνάμε πως τα σημερινά παιδιά του ελληνικού δημόσιου σχολείου,  είναι τα παιδιά που εκπαιδεύτηκαν στην αξία της κατανάλωσης, ενώ παράλληλα μεγάλωναν στην Ελλάδα των τριών Μνημονίων που δεν μπορούσε να ικανοποιήσει την ανάγκη τους.

Είναι παιδιά που εκπαιδεύτηκαν στην ατομικότητα και στην επιδίωξη του προσωπικού οφέλους ακόμη και σε βάρος μιας κοινωνίας που τη βλέπουν να καταρρέει σιγά-σιγά.

Είναι παιδιά που έμαθαν πως οι πράξεις τους θα μένουν ατιμώρητες – είτε γιατί είναι ανήλικοι είτε γιατί κάποιος άλλος- βλέπε γονιός- θα καθαρίσει γι αυτούς.

Είναι παιδιά μικρομέγαλα, που έγιναν καταναλωτές χωρίς να παράγουν

Είναι παιδιά που μεγαλώνουν με γονείς απόντες – είτε σωματικά είτε πνευματικά –και τα ίδια έχουν περιχαρακωθεί εκουσίως στο μικρόκοσμο που έχουν χτίσει μέσω του Διαδικτύου βομβαρδισμένα καθημερινά από ανούσιες ή ψευδείς πληροφορίες

Μα κυρίως είναι παιδιά που βλέπουν τη δύναμη, τη βία και την κυριαρχία να προβάλλονται μαζικά από την τηλεόραση και το διαδίκτυο, να δοξολογούνται και να αποθεώνονται.

Και όπως είχε γράψει εύστοχα ο συγγραφέας Θανάσης Τριαρίδης:

«Όλοι, λίγο ή πολύ, ξέρουμε πως τα ελληνικά σχολεία γίνονται συχνά εργαστήρια βίας, περιφρόνησης για την ζωή και την αξιοπρέπεια του άλλου, εκφοβισμού, εκφασισμού, γηπεδισμού, ή και διαρκούς και μαζικής διαπόμπευσης. Η ιστορία του Βαγγέλη Γιακουμάκη, οι ιστορίες των βιασμών στα σχολεία, οι ιστορίες των μαθητικών ναζιστικών συμμοριών, οι χουλιγκανικές συμπλοκές ανταμωμένοι με τους στίχους της τραπ, έχουν να μας πούνε πολλά.

Προφανέστατα οι μαθητές αντιγράφουν την κυρίαρχη θανατοπολιτική της κοινωνίας: Ζούμε σε καιρούς δοξολογίας της βίας, της κυριαρχίας και της ισχύος. Επιτρέψαμε στην κυβερνητική και κρατική θανατοπολιτική να γίνει καθεστώς στις ζωές μας. Χειροκροτούμε τον κρατικό φόνο και τον διακρατικό βομβαρδισμό αμάχων. Και προφανώς την σπορά του παραδείγματός μας θα την βρούμε στις αίθουσες και τις αυλές των σχολείων μας»

Ήταν τέτοιες μέρες, πριν από 195 χρόνια, όταν ο Γκόγια πέθανε στην εξορία. Στη Γαλλία όπου είχε καταφύγει κυνηγημένος από την Ιερά Εξέταση. Από τους Φαρισαίους του καιρού του. 

Στο νεκροκρέβατο του, ο Γκόγια πρόφερε ακατανόητα λόγια. Αναφέρθηκε στο σπίτι που αγαπούσε, έξω από τη Μαδρίτη, δίπλα στον ποταμό Μανθανάρες. Στους τοίχους του σπιτιού του είχε ζωγραφίσει το πιο αντιπροσωπευτικό του έργο. Το σπίτι αυτό πουλήθηκε πολλές φορές μετά τον θάνατο του. Στο τέλος, το έργο του εκείνο, το πιο αντιπροσωπευτικό, αποτελούμενο από 14 ζωγραφιές που βρίσκονταν στους τοίχους του σπιτιού,  πέρασε στον καμβά. Ήταν άγριες προφητείες του επόμενου αιώνα που η οδύνη σκοτώνει το χρώμα και ο τρόμος εμφανίζεται σε όλο του το μεγαλείο, όπως γράφει ο Eduardo Galeano και κανείς δεν έδειχνε διάθεση να τις αγοράσει. Ούτε  η Διεθνής Έκθεση του Παρισιού θέλησε να αγοράσει αυτά τα έργα ούτε και το μουσείο Prado, στο οποίο όμως κατέληξαν το 1882 ως δωρεά. Εκεί βρίσκονται μέχρι σήμερα.

Ο Γκόγια έλεγε για τους πίνακες αυτούς "Τους ζωγραφίζω για μένα"

Ο Γκόγια δεν ήξερε πως τους ζωγράφιζε για εμάς

Fr. Goya Ο Κρόνος καταβροχθίζει τον γιο του

Παραπομπή: Eduardo Galeano "Οι μέρες αφηγούνται" (ΠΑΠΥΡΟΣ 2012)