O ιστότοπος parallaximag.gr παρουσιάζει ένα άρθρο του ιστορικού David Broder στο περιοδικό “The Nation” στο οποίο αναλύονται οι αιτίες ανόδου του ακροδεξιού AfD στη Γερμανία και προτείνονται λύσεις για την αντιμετώπισή της .

Ο David Broder αποφεύγει την αποπροσανατολιστική ανάγνωση ότι η AfD είναι απλώς ένα «ανατολικογερμανικό πρόβλημα» - ούτε καν μόνο γερμανικό ή μόνο ευρωπαϊκό. Αντίθετα, είναι ένα ευρύτερο πρόβλημα που οφείλεται αρχικά στην οικονομική ανασφάλεια, στο υψηλό  κόστος ζωής και κυρίως στη διάρρηξη της εμπιστοσύνης προς τα παραδοσιακά κόμματα

Όπως όμως εξηγεί, η κοινωνική δυσαρέσκεια δεν οδηγεί από μόνη της προς την ακροδεξιά. Αυτό που ολοκληρώνει την ακροδεξιά στροφή είναι η έλλειψη μιας πραγματικής εναλλακτικής πρότασης από την Αριστερά

Για την αντιμετώπιση της ακροδεξιάς δεν αρκεί η δραματοποίηση της ανόδου της και η καλλιέργεια του φόβου. Αυτά, αντίθετα, έχουν αποδειχθεί ότι λειτουργούν αντίστροφα: Εμφανίζουν  την ακροδεξιά ως πανίσχυρη και ανίκητη και την καθιστούν γοητευτική σε άτομα που έλκονται από την ισχύ και τη δύναμη

Ούτε βέβαια οι πολιτικές προτάσεις που εξαντλούνται σε εκλογικές συμμαχίες με μοναδική συγκολλητική ουσία την αντίθεση προς αυτήν. Το μόνο που πετυχαίνουν αυτές οι προτάσεις είναι να παρουσιάζουν την ακροδεξιά ως αντισυστημική κίνηση και, τελικά, να την ενισχύουν

Αυτό που χρειάζεται αντίθετα, είναι η διατύπωση μιας πραγματικά εναλλακτικής πρότασης  που να καταφέρει να δώσει στην ίδια κοινωνική δυσαρέσκεια διαφορετική πολιτική κατεύθυνση.

Όπως εξηγεί ο επιμελητής του άρθρου στο parallaximag.gr, τα δύο πρώτα μέρη του άρθρου του "The Nation" παρατίθενται συντομευμένα, ενώ το κρίσιμο τρίτο μέρος παρατίθεται αυτούσιο

--------------------------------------------------------

Η ΑΝΟΔΟΣ ΤΗΣ AfD ΔΕΝ ΑΦΟΡΑ ΜΟΝΟ ΤΗΝ ΑΝΑΤΟΛΙΚΗ ΓΕΡΜΑΝΙΑ

David Broder/The Nation

Όταν η Εναλλακτική για τη Γερμανία (AfD) κέρδισε τις κρατιδιακές εκλογές στη Σαξονία-Άνχαλτ στις 6 Σεπτεμβρίου με 44% και ακολούθησε με 38% στο Μεκλεμβούργο-Δυτική Πομερανία, πολλοί είδαν ακόμη μία επιβεβαίωση του πολιτικού χάσματος ανάμεσα στην Ανατολική και τη Δυτική Γερμανία. Περισσότερες από τρεις δεκαετίες μετά την επανένωση, η AfD εξακολουθεί να θεωρείται κατεξοχήν «κόμμα της Ανατολής».

Η αντίληψη αυτή είναι τόσο ισχυρή ώστε ο Martin Sonneborn του σατιρικού Die Partei πρότεινε ειρωνικά να ξαναχτιστεί το Τείχος του Βερολίνου, αυτή τη φορά για να προστατεύσει τους δημοκράτες της Δύσης από τους ακροδεξιούς της Ανατολής. Πίσω από το αστείο κρύβεται μια διαδεδομένη ερμηνεία: ότι οι Ανατολικογερμανοί (υποτιμητικά Ossis) δεν αφομοίωσαν ποτέ πλήρως τη δημοκρατική πολιτική κουλτούρα της Ομοσπονδιακής Δημοκρατίας. Άλλοι αναζητούν τις αιτίες στις συνέπειες της επανένωσης, την αποβιομηχάνιση και την αίσθηση ότι οι Ανατολικογερμανοί παραμένουν πολίτες δεύτερης κατηγορίας.

Όλες όμως αυτές οι εξηγήσεις παρακάμπτουν ένα πολύ μεγαλύτερο πρόβλημα: πώς εξηγείται ότι η AfD προηγείται πλέον στις δημοσκοπήσεις και στην πρώην Δυτική Γερμανία; Μόνο ένας στους έξι Γερμανούς ζει στην πρώην Ανατολική Γερμανία, κι όμως η AfD βρίσκεται κοντά στο 30% πανεθνικά, σχεδόν δέκα μονάδες μπροστά από την CDU του καγκελαρίου Friedrich Merz. Στη Δύση καταγράφει περίπου 25–26%, ενώ στην Ανατολή 35–40%.

Και η γεωγραφία της ψήφου αλλάζει γρήγορα. Στη Βόρεια Ρηνανία-Βεστφαλία η AfD φτάνει έως το 24% και ανταγωνίζεται την CDU για την πρώτη θέση, ενώ στη Βαυαρία κινείται γύρω στο 20% και φτάνει ακόμη και στο 42% στους κάτω των 30 ετών. Ιδιαίτερα ισχυρή είναι η άνοδός της σε αγροτικές περιοχές και μικρές πόλεις, καθώς και μεταξύ νέων και μεσήλικων ανδρών.

Η άνοδος της AfD, επομένως, δεν μπορεί πλέον να εξηγηθεί ως μια ιδιαιτερότητα της πρώην Ανατολικής Γερμανίας.

ΠΕΡΑ ΑΠΟ ΤΙΣ ΔΗΜΟΣΚΟΠΗΣΕΙΣ

Η AfD δεν κερδίζει παντού και, ακόμη κι εκεί όπου είναι πρώτη δύναμη, σπάνια διαθέτει πλειοψηφική υποστήριξη. Περισσότερο αστικοποιημένες περιοχές, με σταθερότερες οικονομικές συνθήκες και υψηλότερο μορφωτικό επίπεδο, αποδεικνύονται πιο ανθεκτικές στην άνοδό της.

Αυτό περιπλέκει και τη συνηθισμένη ερμηνεία της AfD ως ιδιαίτερου προβλήματος της πρώην Ανατολικής Γερμανίας. Η ψήφος της δεν κορυφώνεται στους ηλικιωμένους που έζησαν το μεγαλύτερο μέρος της ζωής τους στη ΛΔΓ, αλλά στους άνδρες γύρω στα 40. Ένας Ανατολικογερμανός που ήταν παιδί κατά την επανένωση είναι πιθανότερο να ψηφίσει AfD από κάποιον που ήταν τότε ενήλικος. Η εξήγηση επομένως πρέπει να αναζητηθεί περισσότερο στις συνέπειες της επανένωσης: την αποβιομηχάνιση, την κοινωνική ανασφάλεια και τη διάψευση των προσδοκιών.

Ο κοινωνιολόγος Oliver Nachtwey έχει μελετήσει το αίσθημα πολλών Γερμανών ότι η κοινωνική κινητικότητα έχει μπλοκαριστεί — ή, ακριβέστερα, ότι πρέπει να τρέχουν όλο και πιο γρήγορα απλώς και μόνο για να διατηρήσουν τη θέση που ήδη έχουν. Το μοτίβο θυμίζει εκείνο που έχει περιγράψει η Άρλι Χόουκσιλντ [Arlie Hochschild] για το διαψευσμένο αμερικανικό όνειρο: η δυσαρέσκεια στρέφεται εναντίον εκείνων που κατηγορούνται ότι «προσπερνούν στην ουρά» — μεταναστών και μειονοτήτων — και εναντίον των ελίτ που υποτίθεται ότι τους ευνοούν.

Γι’ αυτό είναι επίσης υπερβολικό να θεωρούμε ότι η απήχηση της AfD στους εργάτες οφείλεται στα περιορισμένα στοιχεία κοινωνικού κράτους που περιλαμβάνει το πρόγραμμά της. Η απήχησή της βρίσκεται αλλού, και συνδέεται με μια ευρύτερη πολιτισμική μετατόπιση, την οποία εκφράζουν συνθήματα όπως Ausländer raus! («Έξω οι ξένοι!») σε νυχτερινά κέντρα, ποδοσφαιρικούς αγώνες, ακόμη και σε λέσχη τένις στην πιο εύπορη περιοχή του Δυτικού Βερολίνου. Προσφέρει μια σκοτεινή συγκίνηση εξέγερσης: επειδή σοκάρει, επειδή ταπεινώνει τους μετανάστες και επειδή εξοργίζει συμπολίτες που θεωρούν σημαντικές τις ανοιχτόμυαλες αξίες ή τα μορφωτικά τους προσόντα. Ντυμένο με τον μανδύα της ειρωνείας, το σύνθημα είναι υπερήφανο, προκλητικό και έντονα ανταγωνιστικό απέναντι στην πολιτική Αριστερά.

ΜΙΑ ΕΝΑΛΛΑΚΤΙΚΗ ΣΤΗΝ «ΕΝΑΛΛΑΚΤΙΚΗ»

Οι ιδέες της AfD δεν είναι καινούργιες. Το κόμμα όμως επωφελείται από την αυξανόμενη εχθρότητα απέναντι στην κυρίαρχη πολιτική και τα μέσα ενημέρωσης, καθώς και από την αποξένωση από τον κοινωνικό συμβιβασμό πάνω στον οποίο τα μεγάλα μεταπολεμικά κόμματα οικοδόμησαν την υποστήριξή τους. Δεδομένου ότι κατά τις δεκαετίες του 1990 και του 2000 οι περισσότεροι Ανατολικογερμανοί φαίνεται ότι ήθελαν πράγματι να ενταχθούν σε αυτόν τον συμβιβασμό —ψηφίζοντας συστηματικά SPD και CDU— οποιαδήποτε εξήγηση της υποστήριξης προς την AfD πρέπει να εξετάσει την αποτυχία αυτής της υπόσχεσης.

Η ιστορία όμως δεν αφορά μόνο την Ανατολή. Η επανένωση είχε συνέπειες και στη Δύση, οι οποίες συνδέθηκαν με το μοντέλο εργασίας και κοινωνικού κράτους που υιοθέτησε η Γερμανία στην εποχή της παγκοσμιοποίησης και της Ευρωζώνης.

Οι εργασιακές μεταρρυθμίσεις που προώθησε η κατεστημένη κεντροαριστερά, καθώς και η γενικότερη πίεση στους μισθούς, τα ενοίκια και το κόστος καυσίμων των Γερμανών με χαμηλότερα εισοδήματα, δεν τους έστρεψαν άμεσα προς την AfD. Στη δεκαετία του 2000, ο βασικός εκλογικός ωφελημένος ήταν η Αριστερά, με τη δημιουργία της Die Linke το 2007 από απογοητευμένους Σοσιαλδημοκράτες και μετακομμουνιστικές δυνάμεις. Η αντίθεση του κόμματος στις εργασιακές μεταρρυθμίσεις του SPD το μετέτρεψε σε σημαντική πολιτική δύναμη και βοήθησε να βρεθούν αυτά τα ζητήματα στο επίκεντρο της εθνικής πολιτικής συζήτησης. Η Die Linke γνώρισε ιδιαίτερη επιτυχία σε πολλές από τις περιοχές όπου σήμερα είναι ισχυρότερη η AfD.

Ωστόσο, μετά την κρίση του 2008, η δυναμική της εξασθένησε. Όπως πολλές αριστερές λαϊκιστικές δυνάμεις στην Ευρώπη, αποτελούσε μια δύσκολη συμμαχία τμημάτων του παλιού Κομμουνιστικού Κόμματος, συνδικαλιστών και μιας περισσότερο κινηματικής πτέρυγας. Δεν κατάφερε να εκτοπίσει την κεντροαριστερά και συχνά κατέληγε μικρότερος κυβερνητικός εταίρος σε κυβερνήσεις κρατιδίων.

Τα κοινωνικά πιο συντηρητικά και μεγαλύτερης ηλικίας τμήματα της βάσης της —ιδίως στα ανατολικά κρατίδια, όπου επικρατούσε μια πιο σταδιακή προσέγγιση— συγκρούονταν επίσης με τα πιο ριζοσπαστικά στοιχεία του κόμματος. Η σύγκρουση αυτή οδήγησε τελικά σε μια μακρά και δύσκολη διάσπαση, που κορυφώθηκε το 2023 με την αποχώρηση της Σάρα Βάγκενκνεχτ. Η Die Linke έμοιαζε να έχει χάσει την ευκαιρία να αξιοποιήσει την αποξένωση των ψηφοφόρων από τα μεγάλα κόμματα.

Στο Λίχτενμπεργκ, την περιοχή του Ανατολικού Βερολίνου όπου ζούμε με τη σύντροφό μου, οι προβλέψεις για τις ομοσπονδιακές εκλογές του 2025 έδειχναν εύκολη νίκη της Μπέατριξ φον Στορχ (Beatrix von Storch) της AfD. Η αριστοκρατικής καταγωγής φον Στορχ είναι εγγονή του υπουργού Οικονομικών του Adolf Hitler. Βασική αντίπαλός της εδώ ήταν η Ίνες Σβερντνερ (Ines Schwerdtner) της Die Linke, πρώην συνάδελφός μου στο Jacobin. Πρόκειται για μια περιοχή σχετικά χαμηλών εισοδημάτων, με ιδιωτικοποιημένα συγκροτήματα κατοικιών της εποχής της ΛΔΓ και μικρές μονοκατοικίες χτισμένες σε χώρους όπου παλαιότερα υπήρχαν δημόσιες υποδομές. Δεν έχει τόσο έντονη φήμη ως προπύργιο νεοναζί όσο το γειτονικό Μαρτσάν και για πολλά χρόνια εξέλεγε εκπροσώπους της Αριστεράς ή του SPD. Ωστόσο, η AfD έχει σημειώσει τεράστια άνοδο και οι υποστηρικτές της δεν κρύβουν πλέον τις απόψεις τους.

Κι όμως, η Σβερντνερ κέρδισε [με 34% έναντι 21,9% της φον Στορχ] και σε ολόκληρη τη γερμανική πρωτεύουσα το κόμμα απέκτησε νέα δυναμική. Αν οι εκλογές του 2025 έμοιαζαν στην αρχή τους να σηματοδοτούν το τέλος της Die Linke, τελικά συνέβη το αντίθετο: αναζωογόνησαν το κόμμα. Η προθυμία του να συγκρουστεί τόσο με την AfD όσο και με την κεντροαριστερή κυβέρνηση του Όλαφ Σολτς το βοήθησε να κινητοποιήσει ψηφοφόρους που ψήφιζαν για πρώτη φορά και να προσελκύσει ένα κύμα νέων μελών.

Την περασμένη Κυριακή η Die Linke έκανε ένα ακόμη άλμα, κερδίζοντας για πρώτη φορά τις κρατιδιακές εκλογές στο Βερολίνο με 26%, χάρη σε μια εκστρατεία επικεντρωμένη στα ενοίκια και στο κόστος ζωής. Στη δική μου γωνιά του Βερολίνου, τόσο η Die Linke όσο και η AfD ενισχύθηκαν σημαντικά, με το αριστερό κόμμα να προηγείται με 30% έναντι 23%.

Το αποτέλεσμα αυτό δεν χαρίστηκε στη Die Linke από κάποια δημογραφική νομοτέλεια. Στις εκλογές αυτές συγκέντρωσε περίπου 50% μεταξύ των νέων γυναικών, καθώς και πολύ υψηλά ποσοστά σε ορισμένες από τις πιο πολυπολιτισμικές περιοχές του Βερολίνου — όμως πρόκειται για νέες εξελίξεις στην πολιτική ζωή της πόλης. Παρότι ορισμένες μετεκλογικές αναλύσεις παρουσιάζουν το Βερολίνο σαν μια εγγενώς «woke» πόλη, η πολιτική του δεν είναι σταθερά αριστερή: ο απερχόμενος δήμαρχος ήταν συντηρητικός, ενώ στις περισσότερες πρόσφατες εκλογές του Βερολίνου οι δυνάμεις της Die Linke, των Πρασίνων και των Σοσιαλδημοκρατών μαζί συγκέντρωναν περίπου το μισό εκλογικό σώμα.

Η επιτυχία της Die Linke οφείλεται σε σκληρή οργανωτική δουλειά, με πόρτα-πόρτα εκστρατεία, στην αντίστασή της στην πολιτική ταυτοτήτων της AfD, αλλά και στην καθαρή επικέντρωσή της στα ζητήματα του κόστους ζωής.

Αυτό σημαίνει επίσης ότι πρέπει να απευθύνεται σε διαφορετικά είδη ψηφοφόρων. Όπως επισήμανε ο Loren Balhorn στο France24, η Αριστερά είχε πετύχει παρόμοια ποσοστά στο Βερολίνο ήδη από τη δεκαετία του 1990, αλλά με μια σημαντική διαφορά: σήμερα έχει βγει από την παλιά, ηλικιωμένη, μετακομμουνιστική και περισσότερο ανατολικογερμανική κοινωνική της «φωλιά» και έχει καταφέρει να συσπειρώσει μια πολύ πιο ποικιλόμορφη βάση, περισσότερο αντιπροσωπευτική του συνολικού πληθυσμού του Βερολίνου. Αυτό που παραμένει ασαφές είναι αν μπορεί να κάνει το ίδιο και στην υπόλοιπη Γερμανία.

Στο Βερολίνο, τα ενοίκια έχουν εξελιχθεί την τελευταία δεκαετία σε κεντρικό πολιτικό ζήτημα και οι περισσότεροι ψηφοφόροι της Die Linke τα αναφέρουν ως έναν από τους λόγους για τους οποίους επέλεξαν το κόμμα. Ωστόσο, παρότι λίγο περισσότεροι από τους μισούς Γερμανούς νοικιάζουν την κατοικία τους, το στεγαστικό —και η πρόταση να επαναγοράσει το κράτος το ιδιωτικοποιημένο στεγαστικό απόθεμα από τους μεγάλους ιδιοκτήτες— δεν αποτελεί παντού το αυτονόητο επίκεντρο της πολιτικής για το κόστος ζωής.

Επιπλέον, παρότι η Die Linke έχει ενισχύσει την οργανωτική της παρουσία και εκτός Βερολίνου, ιδιαίτερα στη Λειψία, η εικόνα παραμένει άνιση. Το κόμμα μπορεί σήμερα να διεκδικεί ξανά περίπου 12% σε εθνικό επίπεδο και έχει προσελκύσει επιπλέον προοδευτικούς ψηφοφόρους μετά τις περσινές ομοσπονδιακές εκλογές. Το να κερδίσει όμως πίσω ψηφοφόρους της AfD θα είναι πολύ δυσκολότερο.

Οι εκκλήσεις για μια «αντιφασιστική οικονομική πολιτική», όπως την αποκαλεί η Isabella Weber, ή για μια λαϊκιστικού χαρακτήρα «εναλλακτική στην Εναλλακτική», όπως προτείνει ο Adam Tooze, κινούνται προς αυτή την κατεύθυνση. Δεν κηρύσσουν την απόγνωση ούτε την προσκόλληση σε ένα παρακμάζον status quo, αλλά προτείνουν την ήττα της AfD μέσα από την κινητοποίηση των ψηφοφόρων υπέρ μιας καλύτερης εναλλακτικής.

Υπό αυτή την έννοια, το να αντιμετωπίζουμε την AfD ως απλή έκφραση των ανατολικογερμανικών παραπόνων ταυτόχρονα υπερβάλλει ως προς τη δύναμή της και υποτιμά τον κίνδυνο που αντιπροσωπεύει: αφενός επειδή οι περισσότεροι Ανατολικογερμανοί δεν υποστηρίζουν το κόμμα και αφετέρου επειδή μια τέτοια ανάλυση αγνοεί την άνοδο της AfD στη Δύση.

Η ανάπτυξη ενός εθνικισμού που τροφοδοτείται από τη δυσαρέσκεια δεν αποτελεί κάποια περιφερειακή γερμανική ιδιομορφία, αλλά μια παγκόσμια τάση που εμφανίζεται στην Ευρώπη, την Ινδία και την αμερικανική ήπειρο. Δεν υπήρχε κανένας λόγος να περιμένουμε ότι η Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας θα αποτελούσε μοναδική εξαίρεση.

Η AfD δεν βρίσκεται ακόμη στις πύλες της εξουσίας και ακόμη και στα κρατίδια όπου είναι ισχυρότερη δεν διαθέτει τις πλειοψηφίες που θα της επέτρεπαν να κυβερνήσει μόνη της. Φαίνεται όμως απίθανο τα κόμματα του πολιτικού κέντρου να μπορούν επ’ αόριστον να πείθουν τους δικούς τους ψηφοφόρους να προσέρχονται στις κάλπες —ζητώντας τους να αποδεχθούν υψηλότερο κόστος ζωής, μεγαλύτερο όριο συνταξιοδότησης και περισσότερες δαπάνες για την υγεία— απλώς προειδοποιώντας τους ότι η AfD είναι χειρότερη.

Αυτή ήταν ουσιαστικά η προσέγγιση που πρότεινε ο Μέρτς στην τηλεοπτική του αντίδραση μετά την ψηφοφορία της Κυριακής, όταν υποσχέθηκε να συνεχίσει τις «μεταρρυθμίσεις» του. Ο κίνδυνος είναι ότι έτσι η ακροδεξιά μπορεί τελικά να εμφανιστεί ως η μόνη δύναμη που δεν εκπροσωπεί το status quo.

Στο Βερολίνο, τουλάχιστον, υπάρχει κάποια ελπίδα ότι μπορεί να παρουσιαστεί ένας διαφορετικός δρόμος..