«Τζουμέρκα μου περήφανα, βουνά μου ξακουσμένα

Σαν τι κακό να πάθατε, τι τάχα να θρηνείτε

Τον Κατσαντώνη πιάσανε, στα Γιάννενα τον πήγαν

Κι εκεί τον εσκοτώσανε και κλαίμε τον χαμό του»

Η προέλευση του ονόματός τους παραμένει αβέβαιη. Οι μελετητές το συνδέουν άλλοτε με τη βλάχικη και άλλοτε με τη σλαβική γλώσσα.

Κάποιοι υποστηρίζουν τη βλάχικη καταγωγή του ονόματος καθώς, σύμφωνα με μία ερμηνεία, το “τζουμ” στα βλάχικα σημαίνει “απότομη κορυφή”, ενώ “έρκο/ζάρκο” σημαίνει “γυμνό”. Απότομες, γυμνές κορυφές, δηλαδή. Μια περιγραφή που ταιριάζει απόλυτα στον απότομο, επιβλητικό και γυμνό στην κορυφή του ορεινό όγκο των Τζουμέρκων

Κάποιοι άλλοι υποστηρίζουν τη σλάβικη προέλευση της λέξης, καθώς η σλαβική λέξη чемерика σημαίνει “ελλέβορος”, ένα φυτό που φυτρώνει σε ορεινές πλαγιές, όπως και σε εκείνες των Τζουμέρκων.

Κάποιοι άλλοι πάλι, συνδέουν το όνομα των Τζουμέρκων με την παλιά ηπειρώτικη λέξη “τζούμα”, που σημαίνει βουνό, και την ομηρική λέξη “έρκος”, δηλαδή προπύργιο.

Στα βιβλία θα τα συναντήσoυμε και ως Αθαμανικά όρη, ονομασία που συνδέεται με τον βασιλιά του Ορχομενού της Βοιωτίας Αθάμα, ο οποίος, σύμφωνα με την παράδοση,  κατέφυγε στα μέρη αυτά κυνηγημένος από τους υπηκόους του. Οι κάτοικοι της περιοχής τον ανακήρυξαν βασιλιά τους και εκείνος ένωσε όλους τους οικισμούς της περιοχής, δημιουργώντας το βασίλειο των Αθαμάνων.

Ελάχιστοι βέβαια χρησιμοποιούν αυτή την ονομασία για τα Τζουμέρκα. Στο πλαίσιο όμως των στοχευμένων μετονομασιών πολλών οικισμών σε όλη την Ελλάδα – μια διαδικασία που ξεκίνησε αμέσως μετά τη δημιουργία του νεοελληνικού κράτους και συνεχίστηκε μέχρι τις ημέρες μας σχεδόν, το χωριό Λειψίστα των Τζουμέρκων αποφασίστηκε να μετονομαστεί σε Αθαμάνιο – για όσους ενδιαφέρονται είναι το χωριό καταγωγής του Αλέξη Τσίπρα – και να διασωθεί το αρχαίο αυτό όνομα περνώντας πια στην καθημερινή χρήση των κατοίκων του τόπου

Μπορεί η προέλευση του ονόματός τους να είναι αβέβαιη, το βέβαιο όμως είναι ότι τα Τζουμέρκα αποτελούν μια από τις πιο επιβλητικές, άγριες και παρθένες ορεινές περιοχές της Ελλάδας. Απλωμένα στα όρια των νομών Άρτας, Ιωαννίνων και Τρικάλων, προσφέρουν σε όσους αναζητούν την αυθεντική φύση και την περιπέτεια μακριά από τον μαζικό τουρισμό, ένα εντυπωσιακό τοπίο όπου ξεδιπλώνονται απόκρημνα φαράγγια, ορμητικοί ποταμοί, καταρράκτες, πέτρινα χωριά, πυκνά δάση και αλπικά λιβάδια

Ένα από τα πιο χαρακτηριστικά στοιχεία των Τζουμέρκων είναι οι ψηλές, γυμνές, απόκρημνες κορυφές τους που μοιάζουν να σε παρακολουθούν σε κάθε σου βήμα. Οι πλαγιές τους  καταλήγουν απότομα σε φαράγγια και κοιλάδες, ενώ τα χιόνια του χειμώνα τροφοδοτούν  όλο το χρόνο αναρίθμητους χειμάρρους που κατεβαίνοντας τις πλαγιές των Τζουμέρκων τροφοδοτούν με τη σειρά τους τους δύο μεγάλους ποταμούς της περιοχής: τον Άραχθο, στη δυτική πλευρά, και τον Αχελώο, στην ανατολική

Δεκάδες είναι τα χωριά των Τζουμέρκων (από 50 έως 65 ανάλογα με το πόσο ευρύς είναι ο ορισμός της περιοχής των Τζουμέρκων και από το κατά πόσο κάποιοι οικισμοί λογίζονται ως  ξεχωριστά χωριά). Ανάμεσά τους ξεχωρίζουν το Συρράκο και οι Καλαρρύτες∙ αλλά και τα Πράμαντα, τα Άγναντα, οι Μελισσουργοί, τα Θεοδώριανα, το Βουλγαρέλι, η  Κυψέλη, ο Καταρράκτης

Μεγάλη είναι και η ιστορία των Τζουμέρκων, με σημαντική συμμετοχή στην επανάσταση του 1821, τόσο ως περιοχή που ανέδειξε πολεμιστές και οπλαρχηγούς όσο και ως καταφύγιο και πεδίο μαχών εναντίον των Οθωμανών

Μεγάλη ήταν όμως η συμβολή των Τζουμέρκων και στην Εθνική Αντίσταση. Εδώ έσμιγε η αντιστασιακή δράση του ΕΛΑΣ και τους ΕΔΕΣ και εδώ είχαμε επίσης τις πιο σημαντικές ένοπλες συγκρούσεις μεταξύ τους.  Εδώ, στο γεφύρι της Πλάκας, υπογράφηκε η μεταξύ τους συμφωνία το 1944 για κατάπαυση των μεταξύ τους εχθροπραξιών και για κοινό αγώνα εναντίον των Γερμανών κατακτητών. Μια συμφωνία ωστόσο που έμελλε να αποτελέσει κενό γράμμα σε σύντομο χρονικό διάστημα

Το γεφύρι της Πλάκας είναι το μεγαλύτερο μονότοξο πέτρινο γεφύρι των Βαλκανίων με συνολικό μήκος 75 μέτρα, άνοιγμα κεντρικού τόξου 40 μέτρα και ύψος 21 μέτρα.

Εκεί λειτουργούσε τελωνειακός σταθμός με μόνιμη στρατιωτική φρουρά από το 1881 έως το 1912, όταν ο ποταμός Άραχθος αποτελούσε το σύνορο μεταξύ του ελληνικού κράτους και της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας

Ένα σύνορο που διέκοψε την επικοινωνία των περιοχών στις δύο όχθες του Άραχθου  και δημιούργησε σοβαρά προβλήματα στη μετακίνηση ανθρώπων και ζώων και στη διακίνηση  τροφίμων και άλλων αγαθών. Προβλήματα που αποτυπώθηκαν και σε σχετικό δημοτικό τραγούδι:

«Ανάθεμά σε ‘Πιτροπή και συ βρε Κουμουνδούρε,

με το κακό που κάματε στην Άρτα, στα Τζουμέρκα,

το σύνορο που βάλατε στης Άρτας το ποτάμι,

Κλείστηκ’ η Άρτα κλείστηκε, κλείστηκε το Τζουμέρκο.

Θα στηρηθή και το ψωμί . που νάβρει να δουλέψη;

Ο κάμπος έμ’νε στην Τουρκιά και τα καλά λιβάδια,

Το βιό όλο και χάνεται, σ’ αγρίδια βοσκοτόπια…»

Χτισμένο το 1866 πάνω στον Άραχθο, το γεφύρι της Πλάκας κατέρρευσε  το 2015 έπειτα από έντονες βροχοπτώσεις, προκαλώντας έντονη συγκίνηση στους κατοίκους της περιοχής. Ευτυχώς,  ανακατασκευάστηκε λίγα χρόνια αργότερα, το 2019, και σήμερα υποδέχεται πλήθος επισκεπτών που έρχονται να θαυμάσουν από κοντά αυτό το εντυπωσιακό έργο της παραδοσιακής γεφυροποιίας

Δεν είναι όμως μόνο το γεφύρι της Πλάκας που εντυπωσιάζει τον επισκέπτη των Τζουμέρκων.

Είναι οι επιβλητικοί δίδυμοι καταρράκτες στη Σούδα πάνω από τα Θεοδώριανα, αλλά και το ρέμα Μαρκς, λίγο πιο πέρα, με τις εντυπωσιακές βάθρες.

Είναι τα μοναδικά πετρόχτιστα, διατηρητέα χωριά του Συρράκου και των Καλαρρυτών. Είναι οι αετοφωλιές των Μελισσουργών και των Θεοδώριανων.

Είναι ο καταρράκτης στο ομώνυμο χωριό. Είναι οι καταρράκτες και οι πανέμορφες βάθρες της μαγευτικής Κουιάσας στην κοιλάδα του ποταμού Χρούσια, παραπόταμου του Καλαρρύτικου ποταμού, λίγο πριν τους Καλαρρύτες.

Είναι το μαγευτικό σπήλαιο της Ανεμότρυπας στα Πράμαντα με τον υπόγειο ποταμό και τους μοναδικούς χρωματισμούς.

Είναι το ιστορικό βυζαντινό και μεταβυζαντινό μοναστήρι της Παναγίας της Χρυσοσπηλιώτισσας στα Γουριανά. Είναι η φωλιασμένη στο βράχο μονή της Κηπίνας που μοιάζει να αιωρείται κυριολεκτικά πάνω από το φαράγγι.

Είναι τα ορεινά μονοπάτια που προσφέρουν μια μοναδική εμπειρία σύνδεσης με τη φύση

Είναι ο ποταμός Άραχθος που προσφέρεται για ράφτινγκ και καγιάκ, χαρίζοντας μοναδικές στιγμές σε όσους αναζητούν την περιπέτεια μέσα στη φύση.

Είναι ακόμη οι γιορτές και τα τραγούδια τους που συντηρούν τη μνήμη και κρατούν ζωντανή την πολιτιστική κληρονομιά της περιοχής. Είναι τα πανηγύρια του καλοκαιριού που, με τα κλαρίνα και τους κυκλικούς χορούς, καλούν κοντά τους, έστω και για λίγο, τους ξενιτεμένους τους. Και είναι γιορτές πραγματικά όμορφες, που γίνονται με σεβασμό στον τόπο και τους ανθρώπους του.

Το μεγαλείο των βουνών, η δύναμη του νερού, η γαλήνη των χωριών και η δωρικότητα των ανθρώπων στα Τζουμέρκα είναι βέβαιο πως θα μαγέψουν τον ταξιδιώτη.

Και ίσως, σε κάποια από τις πλατείες των χωριών τους, εκεί όπου ο χρόνος κυλά πιο αργά, κάτω από τα αιωνόβια πλατάνια τους, πίνοντας δροσερό νερό από την πέτρινη βρύση – και ίσως και ένα τσιπουράκι φτιαγμένο από την τοπική ποικιλία της Ζαμπέλας που, όπως λένε, κάνει το καλύτερο τσίπουρο -  να αναλογιστεί για τον πολύτιμο χρόνο που αφήνει να του ξεφεύγει μέσα από τα χέρια του, αναλωμένος στα μικρά και στα ασήμαντα

Μεταφέρουμε λίγες από τις εικόνες που μας μάγεψαν και ανανεώνουμε το ραντεβού μας με τα Τζουμέρκα, μένοντας με το απωθημένο ότι δεν προλάβαμε να επισκεφτούμε τους Καλαρρύτες, καθώς λίγο μετά τις βουτιές στην Κουιάσα και λίγο πριν φτάσουμε στους Καλαρρύτες μας έπιασε Αυγουστιάτικα σφοδρή χαλαζόπτωση. 

 Πέτρινο γεφύρι, λίγο έξω από τα Θεοδώριανα

 Στο μονοπάτι για το ρέμα Μαρκς

 Οι βάθρες στο ρέμα Μαρκς

 Οι καταρράκτες της Σούδας

 Θέα από το μονοπάτι που οδηγεί στους καταρράκτες της Σούδας

 Ο ποταμός Αχελώος στην αποκαλούμενη πλαζ Αχελώου

 Το γεφύρι της Πλάκας στον Άραχθο

 Ο Άραχθος από το γεφύρι της Πλάκας

 Η κορυφή Ρόκα πάνω από τα Άγναντα

  Η κορυφή Στρογγούλα πάνω από τα Πράμαντα  

 Η κορυφή Καταφίδι πάνω από το χωριό Καταρράκτης

 Το μοναστήρι της Παναγίας της Χρυσοσπηλιώτισσας στα Γουριανά

Το μοναστήρι της Κηπίνας στο δρόμο για τους Καλαρρύτες

 Ο καταρράκτης και οι βάθρες της Κουιάσας 

Ένα από τα πλατάνια στην πλατεία της Κυψέλης

Βαριά πληγωμένα βρίσκει η επόμενη μέρα τα έργα των ανθρώπων στα Τζουμέρκα, μετά τα ακραία φαινόμενα που έπληξαν την περιοχή. Η κλιματική αλλαγή προβάλλεται συχνά ως η εύκολη εξήγηση για την αποποίηση των πραγματικών ανθρώπινων ευθυνών. Κάποιοι μιλάνε για εκδίκηση της φύσης. Όμως, πρόκειται πράγματι για έργο της φύσης ή για αποτέλεσμα της αυθαιρεσίας των ανθρώπινων κατασκευών; Στο ερώτημα αυτό επιχειρεί να απαντήσει το άρθρο που δημοσιεύτηκε από το "Παρατηρητήριο Τζουμέρκων"

---------------------------------------------------------------------------------

Ένα ερώτημα που για να απαντηθεί, πρέπει πρώτα να απαντήσουμε αν εκδικείται η "μητέρα" φύση.

Ποια είναι εκείνη η μητέρα λοιπόν, που εκδικείται τα δημιουργήματά της;

Και τί κακό έκανε στην προκειμένη περίπτωση; Τι απείλησε και τι κατέστρεψε; Δημιουργήματα δικά της (της μητέρας φύσης;), ή ανθρώπινες κατασκευές;

Και αφού πρέπει να αντικαταστήσουμε τη μητέρα φύση με τη μητέρα του Θεού (κατά το "Βοήθα Παναγιά μου"), γιατί αυτή δε μας βοηθάει και δεν σταματάει το κακό;

Ακούμε πολύ συχνά, και μάλιστα από ανθρώπους που είναι υποχρεωμένοι να παίρνουν αποφάσεις και να αναλαμβάνουν ευθύνες -ψύχραιμες, χωρίς προκαταλήψεις, βασισμένες σε επιστημονικές θεωρίες, κτλ- να το ρίχνουν πάντα στην Παναγία ή στην κακιά την ώρα, ή στη φύση την ίδια. Για να αποποιηθούν τις δικές τους ευθύνες.

Πολύ βολικό και πολύ διαδεδομένο. Ίσως και λίγο πονηρό.

Ακούμε από τον Δήμαρχο να επικαλείται την Παναγία, την ώρα που αυτός πριν από 2 χρόνια ενέκρινε το υδροηλεκτρικό στον Ραφτανίτη ποταμό, που στην πρόσφατη πλημμύρα του δεν άφησε τίποτα όρθιο. Στην προκειμένη περίπτωση, διέλυσε επίσης όλα τα έργα που έκανε στην κοίτη του ο Περιφερειάρχης στο πρόσφατο παρελθόν. Όπου εκεί προσπάθησε την 100 μέτρων κοίτη του Ραφτανίτη να τη γεφυρώσει με γέφυρα 30 μέτρων. Μόνο για να αποσπάσει τα χειροκροτήματα.

Ακούμε τον ίδιο τον Περιφερειάρχη να ζητάει τη βοήθεια της Παναγίας για να σκάψει το Μεγάλο Βράχο, στην διαπλάτυνση του δρόμου Πηγάδια-Γέφυρα Πλάκας, στο δρόμο όπου ο ίδιος ρυπαίνει τη φύση και μπαζώνει τα ρέματα. Και άλλα πολλά θα μπορούσαμε να παραθέσουμε: βλέπε αντιπλημμυρικά στο Ματσούκι, καταστροφές στους Μελισσουργούς, που δεν πρόλαβαν να πιούν νερό οι καημένοι, πνίγηκαν. Βλέπε επίσης τον Καταρρακτιώτη ποταμό, με 4 υδροηλεκτρικά ή μάλλον 3 γιατί το τελευταίο διαλύθηκε, τους δρόμους για τους Καταρράκτες κατεστραμμένους, τη Σγάρα κυριολεκτικά μέσα στα μπάζα, και τόσα άλλα.

Υποκρισία...

Επειδή τα έργα τους ΔΕΝ ήταν για  να θωρακίσουν τους πολίτες, αναγκάζονται, τώρα να γίνουν «μικροί και ασήμαντοι», γιατί αυτό τους βολεύει.... Και αυτό που  συνέβη, τους "ξεπερνάει"... Και σηκώνουν τα χέρια ψηλά.... διώχνουν από πάνω τους κάθε ευθύνη. Γιατί, η κλιματική αλλαγή (!!) ή οποιοδήποτε άλλο κακό, είναι κάτι πολύ μεγάλο και πέρα από αυτούς.

Και μόνο με τη βοήθεια της Παναγίας θα σωθούμε.

Ωστόσο, με τρόπο κάλπικο και με μέσα προπαγανδιστικά αλλάζουν πάλι την εικόνα.

Και δυστυχώς, μετά από ένα τόσο μεγάλο κακό στις υποδομές, ο λαός θα τα πληρώσει πάλι. Δεν θα βγουν τα σπασμένα από τις τσέπες των υπευθύνων, που με τις πέρα για πέρα ανεύθυνες και χωρίς μελέτες αποφάσεις τους, χρεώνουν τον λαό.

Υποτάσσουν ακόμα και την ίδια επιστήμη στην πολιτική τους. Με έργα μόνο για χειροκρότημα και για ψήφους.

Μόνος κερδισμένος σε αυτή την πράξη ο εργολάβος. Μικρός ή μεγάλος. Αυτός είναι που τρίβει τα χέρια του και, μάλιστα, στις έκτακτες ανάγκες και τις δύσκολες στιγμές, ως σύγχρονος "γερολαδάς". Χωρίς κανένα έλεγχο και με απευθείας αναθέσεις για να ρίξουμε πάλι λίγο τσιμέντο, το οποίο θα έχει και αυτό την ίδια τύχη στην επόμενη καταστροφή.

Πριν από πολύ λίγα χρόνια, η κοινότητα των Τζουμερκιωτών, αλλά και πολλοί άλλοι ευαίσθητοι άνθρωποι, έζησαν το θλιβερό και τραγικό γεγονός της κατάρρευσης του συμβόλου τους: της πέτρινης γέφυρας της Πλάκας. Όπου όλα θα είχαν αποφευχθεί, αν είχαν προβλεφθεί κάποια υποστηρικτικά έργα στην θεμελίωσή του.

Και τότε, όπως και τώρα, ο καιρός και τα στοιχειά της φύσης "επιτέθηκαν" στους ανθρώπους των Τζουμέρκων.... Μυαλό όμως δε βάλαμε.

Οι ίδιοι άνθρωποι, στις ίδιες θέσεις, να μας επαναλαμβάνουν τα ίδια πράγματα.

Λοιπόν, ή στραβός είναι ο γιαλός ή στραβά αρμενίζουμε. Πρέπει εμείς οι άνθρωποι να αντιληφθούμε τι είναι προτεραιότητα και να διεκδικούμε από τους θεσμούς, χωρίς φόβο, την προστασία μας.

Και όσο σοβαρό κι αν ακούγεται το ότι εμείς εδώ δεν έχουμε ρεύμα, ή ένα δέντρο έπεσε, ή ο δρόμος κόπηκε, ή δεν έχουμε νερό, ή οποιοδήποτε άλλο πρόβλημα που εκείνη την ώρα φαντάζει μεγάλο, βεβαίως αυτό πρέπει να το αναδεικνύουμε και να απαιτούμε για τη λύση του.

Όμως, η ευημερία μας κρίνεται από τις διαχρονικές ολιγωρίες, παραβλέψεις,  αστοχίες, ή ακόμα και την κοντόφθαλμη πολιτική απόφαση που δεν ικανοποιεί τον λαό, αλλά διευκολύνει απλά τη ροή του χρήματος. Γιατί έργα γίνονται. Δε φέρουμε καμία αντίρρηση. Αλλά ούτε οραματικά, ούτε ποιοτικά, ούτε στοχευμένα είναι. Δεν απαντάνε στις σύγχρονες ανάγκες και για αυτό ο τόπος δεν είναι ελκυστικός και ασφαλής για τους νέους.

Οι Ηγετίσκοι μας ακολουθούν το ρεύμα και δεν είναι ρηξικέλευθοι, νεωτεριστές, ανεξάρτητοι.

Γι' αυτό τους φταίει ο κακός ο καιρός, και η ίδια η φύση.

Γι' αυτό επίσης ας λάβουν σοβαρά υπόψιν τι αποφάσεις θα πάρουν.

Αισιόδοξο είναι ότι κάτι δείχνει να αλλάζει στον τόπο μας.