Ο θάνατος του Γιώργου Παπαδάκη και η επιθυμία του να αποτεφρωθεί, πυροδότησε νέο κύκλο συζητήσεων και αντιπαραθέσεων σχετικά με το θέμα, δεδομένης της θέσης που έχουν πάρει τα διοικητικά όργανα της Εκκλησίας στην Ελλάδα να μην τελείται κανονική κηδεία σε περιπτώσεις αποτέφρωσης και ότι αυτή θεωρείται έμμεση άρνηση της πίστης

Από την άλλη μεριά, ο Χαράλαμπος Κοπανάκης είναι ένας ιερέας που ο λόγος και ο τρόπος του διαφέρουν από αυτούς του μέσου ιερέα. Με ανάρτησή του στο facebook παίρνει θέση και καλεί την Εκκλησία της Ελλάδας να αναθεωρήσει τη στάση της στο επίμαχο θέμα

-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Μοιράζομαι για ακόμη μία φορά μια προσωπική εμπειρία από ορθόδοξη ενορία της Μητρόπολης Γερμανίας, πριν από περίπου δεκαπέντε χρόνια, όταν βρέθηκα εκεί και διακόνησα για έναν μήνα.

Η εμπειρία αυτή συνδέεται άμεσα με το ζήτημα που επανέρχεται έντονα στη δημόσια συζήτηση στη χώρα μας τις τελευταίες ημέρες. Την ΑΠΟΤΕΦΡΩΣΗ ως τρόπο διαχείρισης του νεκρού σώματος.

Κατά τη διάρκεια λοιπόν της εκεί παραμονής μου, μου ζητήθηκε να τελέσω την κηδεία ενός ορθόδοξου χριστιανού, του οποίου το σώμα, μετά την ακολουθία, θα οδηγούνταν για αποτέφρωση.

Μη γνωρίζοντας πώς διαχειρίζεται το συγκεκριμένο θέμα η τοπική Εκκλησία και έχοντας στο νου μου τα ελληνικά δεδομένα, θεώρησα σωστό να επικοινωνήσω με τον αρμόδιο επίσκοπο της περιοχής και να ζητήσω τη γνώμη του.

Η απάντησή του ήταν απολύτως φυσική, χωρίς καμία αμηχανία ή απορριπτικότητα. Μου είπε ξεκάθαρα ότι θα τελέσω κανονικά την κηδεία, εφόσον οι άνθρωποι ζητούν εκκλησιαστική κηδεία. Όταν τον ρώτησα αν πρόκειται για τρισάγιο ή για πλήρη ακολουθία, μου απάντησε σχεδόν αυτονόητα: "Τι κάνεις για τους ανθρώπους της ενορίας σου όταν πεθαίνουν; Κηδεία. Γιατί εδώ να κάνεις τρισάγιο;"

Πρόλαβα να πω "ξέρετε, στην Ελλάδα…", αλλά με διέκοψε ευγενικά και κατηγορηματικά. "Δεν με αφορά τι κάνετε στην Ελλάδα. Πότε και πώς θα καταλάβετε ότι αυτά τα θέματα χρειάζονται ποιμαντική διαχείριση και ευαισθησία;".

Και συνέχισε, "Οι άνθρωποι μας ζητούν να πάμε να διαβάσουμε μια προσευχή. Πηγαίνουμε σε κρεοπωλεία, ανθοπωλεία, κέντρα διασκέδασης, γήπεδα, σε κάθε είδους επιχειρήσεις, ακόμη κι όταν γνωρίζουμε ότι το περιεχόμενό τους δεν είναι το πιο "ηθικό". Εκεί γιατί δεν αρνούμαστε; Εσύ θα διαβάσεις την προσευχή επί του νεκρού σώματος. Από εκεί και πέρα, το πώς θα το διαχειριστεί η οικογένεια και ποια ήταν η επιθυμία του ανθρώπου εν ζωή, δεν είναι δική μας υπόθεση»

Καταθέτω αυτή την εμπειρία, γιατί δυστυχώς στην Ελλάδα συχνά λειτουργούμε ως "υπερορθόδοξοι", ως θεματοφύλακες μιας απόλυτης αλήθειας, σε τέτοιο βαθμό, ώστε να εκφράζονται δημόσια αφοριστικές και απάνθρωπες κρίσεις.

Κάθε φορά που δημοσιεύεται μια είδηση για κάποιον επώνυμο που είχε επιλέξει την αποτέφρωση, διαβάζει κανείς σχόλια του τύπου, "έχασε την ψυχή του", "πήγε αδιάβαστος", "την έδωσε στον διάβολο". Κι όμως, αυτό δεν ανταποκρίνεται στην πραγματικότητα. Στο αποτεφρωτήριο της Ριτσώνας υπάρχει κληρικός, και εφόσον το ζητήσει η οικογένεια, διαβάζεται προσευχή, έστω κι αν δεν τελείται ολόκληρη η νεκρώσιμη ακολουθία.

Το βασικό θεολογικό επιχείρημα που προβάλλεται ενάντια στην αποτέφρωση αφορά την εσχατολογία. Τη Δευτέρα Παρουσία και την Ανάσταση των νεκρών. Υποστηρίζεται ότι το σώμα πρέπει να είναι ενταφιασμένο για να "αναστηθεί". Πρόκειται, όμως, για μια θεολογικά νηπιακή προσέγγιση.

Όταν μιλάμε για κοινή ανάσταση, μιλάμε για αναδημιουργία, όχι για απλή επανασυγκόλληση υλικών καταλοίπων. Ο Θεός, σύμφωνα με την πίστη μας, δημιούργησε τον κόσμο εκ του μηδενός, θα δυσκολευτεί, άραγε, να αναδημιουργήσει ένα σώμα επειδή δεν μπορεί να "εντοπίσει" τα λείψανα του ή μήπως η τέφρα είναι δυσκολότερο να εντοπιστεί από το Θεό σε σχέση με τα οστά;

Άλλωστε, ακόμη και η ταφή, όπως την εφαρμόζουμε σήμερα, δεν έχει καμία σχέση με τον τρόπο ταφής του Χριστού, ο οποίος τοποθετήθηκε σε λαξευμένο μνήμα και όχι θαμμένος κάτω από χώματα.

Έχω βρεθεί σε κηδείες και μάλιστα νεαρών ανθρώπων, όπου πριν καλά-καλά τελειώσει το τρισάγιο, αρχίζει να πέφτει χώμα πάνω στο φέρετρο, με τους γονείς να στέκονται από πάνω. Για πολλούς αυτό είναι βαθιά τραυματικό.

Σήμερα δεν μπορούμε να αγνοούμε την ψυχική κατάσταση των πενθούντων, ούτε τη δύναμη των εικόνων που χαράσσονται στον ψυχισμό τους. Και δεν χρειάζεται καν να αναφερθώ στις εκταφές και στις τραυματικές εμπειρίες από σώματα που δεν έχουν αποσυντεθεί επαρκώς.

Χρειάζεται λοιπόν, περισσότερος ανθρωπισμός και λιγότερα ψευδοδιλήμματα.

Ναι, τα διοικητικά όργανα της Εκκλησίας στην Ελλάδα έχουν αποφανθεί ότι δεν τελείται κανονική κηδεία σε περιπτώσεις αποτέφρωσης και ότι αυτή θεωρείται έμμεση άρνηση της πίστης. Μπορώ να κατανοήσω ότι πρόκειται για μια προσπάθεια αναχαίτισης ή επιβράδυνσης μιας αυξανόμενης κοινωνικής τάσης. Όμως, χωρίς να διεκδικώ προφητικό χάρισμα, θεωρώ σχεδόν βέβαιο ότι σε δέκα χρόνια το ζήτημα δεν θα συζητείται καν, και η Εκκλησία, σιωπηλά, θα τελεί κανονικά τις κηδείες όσων το ζητούν.

Εξάλλου, είτε μιλάμε για ταφή είτε για αποτέφρωση, μιλάμε για δύο διαφορετικούς τρόπους αποσύνθεσης του σώματος. Στη μεν ταφή μέσω της σήψης στη γη, στην δε αποτέφρωση μέσω της πυράς. Και στις δύο περιπτώσεις, το ανθρώπινο σώμα διαλύεται. Το ζητούμενο δεν είναι η μέθοδος, αλλά η ποιμαντική στάση και ο σεβασμός στον άνθρωπο.

Υπάρχει άραγε συνθήκη τέτοια, που εφόσον συντρέχει, η ευχή στον επιχειρηματία που ετοιμάζεται να εγκαινιάσει ένα αποτεφρωτήριο νεκρών «Καλές δουλειές», να μην είναι μακάβρια; Μπορεί να εκπέμπει μία αίσθηση λύτρωσης, μία ανάσα ανακούφισης και μία χαρά για μία κοινωνία που μοιάζει να κάνει ένα μεγάλο βήμα εμπρός;

Υπάρχει και είναι μία συνθήκη πυκνά συνυφασμένη με το πολιτισμικό δίχτυ (και όχι δείκτη) του κάθε λαού.

Ένα αποτεφρωτήριο στις θρησκόληπτες Ηνωμένες Πολιτείες δεν αποτελεί νεωτερισμό τέτοιο που να το καθιστά σύμβολο της προόδου της αμερικανικής κοινωνίας. Και αυτό γιατί αν και θρησκόληπτο έθνος (In God We Trusτ αφορίζει το αμερικάνικο σύμβολο ισχύος) είναι παράλληλα και ένα έθνος πρακτικό έως ξεκάθαρα κυνικό. Τα χαρακτηριστικά αυτά τα  απέκτησε ήδη από τη διακήρυξη της ανεξαρτησίας του αφενός, αλλά και από την πολιτισμική ώσμωση που προκαλείται από την συνύπαρξη πολλών λαών. Λαών και πολιτισμών που βρέθηκαν εκεί αναζητώντας λύσεις στο πρόβλημα της επιβίωσης. Αυτές οι αναζητήσεις έχουν σοβαρότερες προτεραιότητες στη ζωή, από το να ερίζουν οι άνθρωποι «για το φύλο των αγγέλων».

Στην Ελλάδα, που επιτέλους σε λίγες ημέρες θα ξεκινήσει να δουλεύει το πρώτο αποτεφρωτήριο, η ίδρυση του πέρασε από τα σαράντα κύματα. Από τη μία υπήρχε και υπάρχει ο απλός κόσμος, ο οποίος αντιλαμβάνεται τη ματαιότητα των μεταθανατίων υπερβολών των ζωντανών προς τους νεκρούς, που ουδεμία σχέση τελικά έχουν με το πένθος το κενό της απώλειας και την εσωτερική κατάρρευση που βιώνουν οι απομένοντες, στο άγγελμα του θανάτου των αγαπημένων.

Από την άλλη πλευρά υπάρχουν οι δια του θανάτου βιοποριζόμενοι, ακόμα και πλουτίζοντες. Ένα μεγάλο κύκλωμα που περιλαμβάνει την εκκλησία την ίδια, τους free lancer παπάδες των τρισαγίων και των διαφόρων πολυημέρων. Περιλαμβάνει τους γυρολόγους καντηλανάφτες και τις καντηλανάφτρες των νεκροταφείων, που είναι και επαγγελματίες επιμελητές τάφων. Μέρος της ίδιας κοινωνίας και μάλιστα στο πιο νευραλγικό σημείο της ορθόδοξης  μετάβασης στον άλλο κόσμο, είναι οι δημοτικοί υπάλληλοι – εργάτες, που θάβουν νεκρά  σώματα και ξεθάβουν ό,τι έχει απομείνει σε κατάλληλο ή ακατάλληλο χρόνο.  Στο ίδιο επιμελητήριο του ορθοδόξου θανάτου, ανήκουν και οι προϊστάμενοι των δημοτικών υπηρεσιών των νεκροταφείων που τηρούν την γραφειοκρατία  αυτού του ιδιαίτερου κόσμου. Του ιδιαίτερου κόσμου που περιλαμβάνει και τους μαρμαράδες, τους ανθοπώλες, τους καφετζήδες των κυλικείων με τον καφέ κατσαρόλας, τους εγκληματίες ποτοποιούς που τα προϊόντα τους θυμίζουν αμερικάνικη ποταπαγόρευση και ένα σωρό ακόμα κόσμο, που η φαντασία μας αδυνατεί να συλλάβει τη σκοτεινή γωνία που ο καθένας τους αναπτύσσει τον μακάβριο κύκλο των εργασιών του.

Υπάρχει και η τρίτη πλευρά, που επισημαίνει μία παράμετρο με την οποία σπανίως κανείς  ασχολείται την ώρα της οδύνης, αλλά υπάρχει. Είναι η πλευρά των ανθρώπων που διαπιστώνουν την αισθητική αξία κάποιων ελαχίστων κοιμητηρίων και τα αναδεικνύουν για να ξεχωρίσουν από τα νεκροταφεία, αυτές τις χωματερές ανθρώπων. Αξέχαστο θα μείνει το μνημειώδες πραγματικά έργο του Ηλία Πετρόπουλου για τα κοιμητήρια της Ελλάδας (στο λινκ του ΚΕΔΡΟΥ δεν είναι το πρώτο κα θαυμάσιο εξώφυλλο του λευκώματος). Αυτοί οι άνθρωποι που ασχολήθηκαν με την αισθητική των κοιμητηρίων αποτελούν μία κατηγορία μόνοι τους. Αυτό γίνεται ξεκάθαρο αν σκεφτεί κανείς πως ο Η. Πετρόπουλος επέλεξε στον δικό του θάνατο, να αποτεφρωθεί και η στάχτη του να σκορπιστεί στους υπονόμους του Παρισιού, την πόλη που έζησε και δημιούργησε.

Ακόμα και αν η λογική και η επιστήμη μας τοποθετούν όλους τους θνητούς σε κοινή μοίρα απέναντι στον θάνατο,  εμείς επιμένουμε να προσδίδουμε στη στιγμή της διάβασης μας στην ανυπαρξία, ταξικά χαρακτηριστικά. Μνημεία -μαυσωλεία που θα αναλογούσαν σε κάποιον μεγάλο δάσκαλο ή επιστήμονα, αποτελούν τελευταία κατοικία κάποιου εφοπλιστή ή κάποιου αρχιερέα. Η δυσαρμονία μεταξύ του έργου των πρώτων και του έργου των δευτέρων, αποτελεί τον καλύτερο μάρτυρα της ταξικότητας του θανάτου. Αυτή την σχεδόν εγγενή τάση του ανθρώπου να  ετοιμάζει τάφους - μαυσωλεία ή οικογενειακούς τάφους (λες και η οικογενειακή θαλπωρή μπορεί να ενταφιαστεί μαζί με τους νεκρούς) ή ακόμα και να διατηρεί τα οστά σε διακοσμημένα οστεοφυλάκια, αξιοποιούν ως πηγή κερδοφορίας όλοι οι ενεχόμενοι στον μακάβριο κύκλο εργασιών του νεκροταφείου. Αυτό δεν θα σταματήσει με την αποτέφρωση. Θα κυκλοφορήσουν και εδώ τεφροδόχοι και βαζάκια από αλάβαστρο ή όνυχα για να διατηρούν τη στάχτη των νεκρών. Αλλά όπως και να το κάνει κανείς, είναι αισθητικά πολύ καλύτερο και πολύ πιο ανεκτό από ζωντανούς ανθρώπους. Εδώ μπαίνουμε στον πειρασμό να προκρίνουμε τη διάχυση τη στάχτης στη γη ή στη θάλασσα αφού η στάχτη είναι πια αδρανοποιημένη και ακίνδυνη για τη γη την ίδια.  Αν πιστεύουμε πως ο θάνατος ελευθέρωσε το πνεύμα από το σώμα, ας ελευθερώσουμε κι εμείς την καθαρή πια ύλη και ας τη στείλουμε εκεί που ανήκει.

Κλείνοντας επιστρέφουμε στην απορία της αρχής της ανάρτησης. Μπορεί να νιώθει κάποιος χαρά, φανερή ή κρυφή, για τα εγκαίνια του πρώτου αποτεφρωτήρα στην Ελλάδα;

Ναι. Μπορεί και μάλιστα η χαρά αυτή έχει και ένα συμβολικό χαρακτήρα αφού σηματοδοτεί την αρχή της καθαίρεσης της δικτατορίας της μαφίας του θανάτου. Σηματοδοτεί την ελευθερία του να διαλέξει ό,τι θέλει ο καθένας όσο ζει, για το τι θα γίνει το σώμα του (ή ό,τι απομένει από αυτό εφόσον πρόκειται για δότη οργάνων ή σώματος). Δίνει μία αίσθηση επανάστασης της λογικής μετά από αιώνες καταπίεσης της.

Η εκκλησία ενδεχομένως θα μποϋκοτάρει τη λειτουργία αρνούμενη να κηδέψει όσους επιλέγουν την αποτέφρωση.  Αν μετρήσουμε και αποτιμήσουμε σε χρήμα την εξαγωγή νεκρών στη Βουλγαρία σήμερα και συνυπολογίσουμε την αυξανόμενη τάση και το πρακτικό του θέματος, η εκκλησία γρήγορα θα αλλάξει γνώμη γιατί θα αντιληφθεί μία διαρροή εσόδων. Και η εκκλησία μία επιχείρηση είναι που θέλει να επιβιώσει, προσαρμοζόμενη και αυτή στις επιταγές των καιρών που αλλάζουν επιτέλους και για τη χώρα μας.

ΥΓ: Με το καλό (!) να ανοίξει και ο δημόσιος αποτεφρωτήρας για να υπάρξει ανταγωνισμός και αυτορύθμιση της αγοράς όπως θέλει κια ο νεοφιλελεύθερος πρωθυπουργός της χώρας