του Νίκου Σβέρκου

Επισκέφθηκα το Ιράν το 2016 στο πλαίσιο δημοσιογραφικής αποστολής. Και ήταν ένα από τα πιο συγκλονιστικά ταξίδια που έχω κάνει, καθώς η ματιά «πίσω από την κουρτίνα» ήταν αποκαλυπτική.

Η ματιά

Την εποχή εκείνη το Ιράν βρισκόταν στο επίκεντρο των εξελίξεων στην ευρύτερη περιοχή. Οι στρατιωτικές δυνάμεις των Φρουρών της Επανάστασης επιχειρούσαν στην Συρία ενάντια κυρίως στον ISIS, γεγονός που καθιστούσε τότε τη Σαουδική Αραβία ως βασικό εχθρό της χώρας. Εκείνη τη χρονιά στους εορτασμούς για την επέτειο της Ισλαμικής Επανάστασης μπροστά από τον Πύργο Αζαντί εμφανίστηκε και ο Κασέμ Σουλεϊμανί, ο στρατηγός που διοικούσε την επίλεκτη Δύναμη Quds των Φρουρών της Επανάστασης, ενώ από τα ηχεία οι εκφωνητές καλούσαν τον κόσμο να φωνάξει «Θάνατος στην Αμερική», «Θάνατος στο Σιωνιστικό Καθεστώς», αλλά και «Θάνατος στον Οίκο των Σαούντ».

Η εν λόγω εμβληματική πλατεία ήταν γεμάτη από μαυροφορεμένες γυναίκες, που είχαν καταφθάσει από πόλεις της επαρχίας και φώναζαν μανιασμένα τα συνθήματα που τους υποδείκνυαν. Η εικόνα όμως ήταν αλλοπρόσαλλη και δεν αντιπροσώπευε την καθημερινότητα της γεμάτης νέφος Τεχεράνης. Ολόκληρο το Ιράν, άλλωστε, μοιάζει να είναι βασισμένο στην απόσταση ανάμεσα στις (κατά το δυνατόν) σύγχρονες μεγάλες πόλεις και την (πολιτισμικά και πολιτικά) συντηρητική επαρχία.

Η αλλοπρόσαλλη σύνθεση

Σε μια χώρα που το 1980, λίγο πριν τον ανελέητο πόλεμο με το Ιράκ ο πληθυσμός έφτανε τα 38 εκατομμύρια, οι πολίτες σήμερα έχουν φτάσει τον απίστευτο αριθμό των 96 εκατομμυρίων. Στους δρόμους έβλεπες κυριολεκτικά μόνο νέους ανθρώπους, κάτι που αποτυπώνεται και στην στατιστική: Περίπου το 65% των πολιτών ήταν πριν δέκα χρόνια κάτω των 40 ετών, ενώ σήμερα ο μέσος όρος ηλικίας των Ιρανών είναι τα 33 έτη.

Οι αντιθέσεις αυξάνονταν με τον ίδιο ρυθμό που αυξάνεται και ο πληθυσμός του Ιράν. Μια χαρακτηριστική εικόνα: Οι γυναίκες της Τεχεράνης δήλωναν τότε την αυτονομία τους είτε συρρέοντας σε πανεπιστήμια, είτε οδηγώντας Peugeot με ανατολίτικη διακόσμηση και καπνίζοντας, ενόσω φορούσαν την μαντίλα στο πίσω μέρος του κεφαλιού τους. Την ίδια ώρα στην επαρχία ο πληθυσμός ακολουθούσε με ευλάβεια το θρησκευτικό του δόγμα,  με τις γυναίκες να κάνουν αυστηρές παρατηρήσεις σε όσες γυναίκες δεν φορούσαν «σωστά» την μαντήλα τους.

Το δόγμα και η εξουσία

Για το Ιράν κρατώ και τα εξής: Το πολυετές διεθνές εμπάργκο είχε επιβάλει στην χώρα και την κοινωνία να μην έχει πρόσβαση σε βασικές τεχνολογίες, όπως αυτήν την καλύτερης διύλισης καυσίμων. Το μουσουλμανικό δόγμα του Σιιτισμού που αποστρέφεται τους ακραίους Γουαχαμπιστές ως «προδότες», αν και θεωρητικά πιο «ορθόδοξο», είναι πιο ελαστικό στην καθημερινή πρακτική του, ενώ δηλώνει ανοικτό στην επιστήμη με πιο γνωστές τις επιτυχίες του στον τομέα της πυρηνικής φυσικής. Την ίδια ώρα οι φτωχότεροι νέοι και νέες παντρεύονται νωρίς και διαβιούν σε οριακές συνθήκες, σε αντίθεση με την τάξη των πλουσίων, που ζει κυρίως στα βόρεια προάστια της Τεχεράνης, ζει μια δική της παράλληλη ζωή, με μεικτά πάρτι σε επαύλεις και με απαγορευμένο αλκοόλ. Και το ιρανικό σινεμά (ακόμα και το λογοκριμένο εγχώριο) παραμένει ένα από τα καλύτερα στον κόσμο.

Όλες αυτές τις αντιθέσεις τις διατρέχει η θεοκρατική εξουσία. Πέρα και πάνω από τους εκλεγμένους αντιπροσώπους, που εκπροσωπούν ακόμα και μειονότητες, υπάρχει η αστείρευτη δύναμη του Ανώτατου Ηγέτη, του Αγιατολάχ. Πάνω του συγκεντρώνεται ένα σύστημα κρατικής εξουσίας, τόσο ισχυρό και απόλυτο, που δύσκολα μπορεί κανείς να το αποκωδικοποιήσει. Στις αρμοδιότητές του ο Αγιατολάχ και ο «στρατός» αόρατων και αδιευκρίνιστων συμβούλων έχει σχεδόν όλους τις κρίσιμους αρμούς της εξουσίας. Είναι αρχηγός κράτους και των ενόπλων δυνάμεων των Φρουρών της Επανάστασης, ενώ έχει τον τελευταίο λόγο στα της οικονομίας, της εξωτερικής πολιτικής και της παραγωγής, ελέγχοντας παράλληλα τις τρεις εξουσίες (εκτελεστική, νομοθετική, δικαστική) αλλά και τα μέσα ενημέρωσης.

Οι διώξεις και οι «μεταρρυθμίσεις»

Τις τελευταίες δεκαετίες αυτό το σκληρό σύστημα, που κατά περιόδους επιδίδεται σε εκτελέσεις και φυλακίσεις «υπόπτων», δέχτηκε αμφισβήτηση σοβαρή, στις οποίες ανταποκρίθηκε άλλες φορές με σκληρότητα και άλλες φορές παραχωρώντας ψήγματα ελευθεριών. Για να κατανοήσουμε την φύση των κινήσεών του, ας πάμε 25 περίπου χρόνια πίσω, όταν το σύστημα εξουσίας με εκφραστή τον Αχμαντινετζάντ βρέθηκε ενώπιον μεγάλων διαδηλώσεων. Τότε η απάντηση ήταν διττή: Από τη μία απαγορεύτηκε το «κόμμα» των Μεταρρυθμιστών και από την άλλη έγινε μεταρρύθμιση στο σύστημα τιμωριών (οι βουρδουλιές σταδιακά αντικαταστάθηκαν από ένα σύστημα διακανονισμού τους). Μέσα από διαδηλώσεις, φτάσαμε άλλωστε και στο πρόσφατο  γεγονός οι νεότερες γυναίκες των μεγαλουπόλεων να μην φορούν «επιμελώς» τις μαντήλες.

Μια σύντομη ιστορία

Στο σημείο αυτό, όμως, πρέπει να κάνουμε και μια σύντομη ιστορική αναδρομή πίσω στην ιστορία του Ιράν. Το 1951 ο αριστοκράτης Μοσαντέκ, πολέμιος του Σάχη και της Δυναστείας των Παχλαβί για τους οποίους θεωρούσε πως έπρεπε να έχουν διακοσμητικό ρόλο, πέρασε νόμο για την εθνικοποίηση των πετρελαίων του Ιράν, που κατείχαν οι Βρετανοί. Ανετράπη το 1953 από πραξικόπημα που οργάνωσαν οι ΗΠΑ και η Βρετανία, οι οποίες έδωσαν στον επαναπατρισθέντα Σάχη Μοχαμάντ Ρεζά Παχλαβί την εξουσία. Ο μονάρχης Παχλαβί, αν και προχώρησε σε έργα εκσυγχρονισμού της χώρας, ακολούθησε μια πολιτική εξαντλητική για τα φτωχότερα στρώματα. Ένα από τα εκθέματα στο πρώην ανάκτορο του Σάχη, που επιδεικνύουν σήμερα οι Ιρανοί είναι το μεγαλύτερο χαλί στον κόσμο, μεγέθους εκατοντάδων τετραγωνικών μέτρων, που συμβολίζει κατ' αυτούς  την απληστία του Παχλαβί ενόσω ο λαός πεινούσε.

Το 1979 όλες σχεδόν οι πολιτικές δυνάμεις που αντιμάχονταν τον μονάρχη συνασπίστηκαν για να τον εκδιώξουν. Το κατάφεραν, ενώ επέστρεψε στη χώρα ο εξόριστος Αγιατολάχ Χομεϊνί. Μέσα σε λίγα χρόνια το πολίτευμα της χώρας έγινε θεοκρατικό και όλοι οι προοδευτικοί πολιτικοί, τα μέλη των αριστερών και κομμουνιστικών κομμάτων και οι υποστηρικτές τους, είτε εκτελέστηκαν, είτε φυλακίστηκαν, είτε αναγκάστηκαν να αποκηρύξουν την ιδεολογία τους, είτε να μεταναστεύσουν κατά κύματα στο εξωτερικό, όπου πυρήνες τους υπάρχουν ακόμα (με πιο χαρακτηριστικό το Τουντέχ). Στο μεταξύ είχε ξεσπάσει η κρίση με τους 52 Αμερικανούς ομήρους στην Πρεσβεία των ΗΠΑ (που τους απελευθέρωσαν περιέργως ως «δώρο» στον Ρήγκαν τον Ιανουάριο του 1981 όταν κέρδισε τον Κάρτερ). Έπειτα ακολούθησε ο ανελέητος πόλεμος με το Ιράκ, που τόνωσε ακόμα περισσότερο τα χαρακτηριστικά του καθεστώτος.

Οι αποσπασματικές αναγνώσεις

Με βάση όλα τα παραπάνω, το Ιράν είναι μια χώρα τόσο σύνθετη, που φαντάζουν αποσπασματικές (και γελοίες σε ορισμένες περιπτώσεις) οι αναγνώσεις για το τι συμβαίνει αυτές τις ημέρες με τις πρωτοφανείς διαδηλώσεις και το αιματοκύλισμά τους. Οι λαθεμένες αναγνώσεις, όμως, από σχεδόν όλα τα πολιτικά στρατόπεδα, δεν φωτίζουν ούτε τις αιτίες ούτε προϊδεάζουν για το τι θα συμβεί από εδώ και πέρα.

Πρώτα απ' όλα αυτή η εξέγερση (θα έπρεπε να) μας ενδιαφέρει επειδή κατά βάση είναι μια εξέγερση λαϊκή, με κινητήριο μοχλό τις νεότερες γενιές. Η οικονομική δυσπραγία και η τεράστια ακρίβεια, απότοκα της αδυναμίας ή της απροθυμίας παραδοσιακών συμμάχων του Ιράν να το βοηθήσουν να ορθοποδήσει μετά τα πρόσφατα χτυπήματα του Ισραήλ και του Τραμπ, έχουν βγάλει στο δρόμο τα φτωχότερα στρώματα. Και παράλληλα οι νεότερες γενιές ζητούν φιλελευθεροποίηση και πραγματικό εκδημοκρατισμό σε όλες τις εκφάνσεις της καθημερινότητας.

Ένα έργο χωρίς πρωταγωνιστές

Ωστόσο το θεοκρατικό καθεστώς του περσικού Ιράν δεν μοιάζει με το αντίστοιχα σε μια σειρά αραβικών χωρών, όπως του Ιράκ, που κατέρρευσαν εν μια νυκτί. Η εξουσία που ακολούθησε την Ισλαμική Επανάσταση και που παραμένει στη θέση της για σχεδόν 47 χρόνια έχει εμποτίσει την κοινωνία και τους θεσμούς, ενώ σχηματισμένος εσωτερικός πολιτικός αντίπαλος, που να μπορεί να συσπειρώσει τις λαϊκές μάζες, δεν φαίνεται να υπάρχει.

Η περίπτωση, δε, του Ρεζά Παχλαβί, πρωτότοκου γιου του τελευταίου Σάχη, είναι εκτός από γελοία και επικίνδυνη. Ο συγκεκριμένος καλεί τον Τραμπ, τον Νετανιάχου και τους συμμάχους τους να τον επαναφέρουν στην εξουσία σε μια χώρα που ουσιαστικά δεν γνωρίζει. Ορισμένοι διαδηλωτές, άγνωστο σε τι αριθμό, φωνάζουν οργανωμένα συνθήματα υπέρ του, αλλά η επαναφορά του στην εξουσία θα αποτελούσε πιθανότατα επανάληψη της ιστορίας, και μάλλον με τη μορφή της τραγωδίας.

Το μέλλον

Καμία επέμβαση των ΗΠΑ και των συμμάχων του Τραμπ δεν πρόκειται να λύσει το πρόβλημα του Ιράν. Και η απάντηση του για δεκαετίες στέρεου θεοκρατικού καθεστώτος, δεν προδιαγράφεται εύκολη. Βρισκόμαστε μπροστά σε μεγάλες ανατροπές, τόσο στο Ιράν όσο και στην υπόλοιπη περιοχή. Αλλά το μόνο βέβαιο είναι πως ο ίδιος ο λαός του Ιράν πρέπει να ορίσει το μέλλον του.

Όπως άλλωστε έγραψαν στο κείμενό τους 17 πολιτικοί και κοινωνικοί ακτιβιστές, και προσυπέγραψε το Τουντέχ, «η μόνη βιώσιμη διαφυγή είναι μέσω των διεκδικήσεων και των δράσεων του λαού και του δικαιώματός του να καθορίζει το μέλλον του. [...] Αυτή η πορεία δεν ευθυγραμμίζεται ούτε με τους εσωτερικούς δεσπότες ούτε περνάει μέσα από τον πόλεμο και την εξάρτηση από ξένες δυνάμεις»