Από τη δεκαετία του 1990, κυρίως από τα τελευταία της χρόνια, όταν το διαδίκτυο άρχισε να απλώνει στέρεες ρίζες στην καθημερινότητα μας, η ζωή μας άρχισε να αλλάζει. Μπορεί αυτό να μην ήταν κραυγαλέο στην Ελλάδα αλλά στην υπόλοιπη Ευρώπη και κυρίως στις ΗΠΑ οι αλλαγές ήταν εντονότερες και ακόμα πιο γρήγορες. Είχαν ξεκινήσει και μερικά χρόνια νωρίτερα, από την εποχή του Netscape  (1993-1994 περίπου) όταν ο πρωτοποριακός αυτός Web browser έδωσε στον καθένα τη δυνατότητα της χρήσης του διαδικτύου και τελικά τη δυνατότητα της συμμετοχής στη διαμόρφωση του «τοπίου» του. Με τη λέξη «τοπίο» εννοούμε το περιεχόμενο και τις διασυνδέσεις αυτού με το περιεχόμενο που παρήγαγαν άλλοι χρήστες. Την εμφάνιση του Netscape Navigator ακολούθησε και ο Internet Explorer της Microsoft και αργότερα  η εξέλιξη του Netscape o Mozilla Firefox και η εισβολή μας στο διαδίκτυο (ή η εισβολή του διαδικτύου στις ζωές μας) έγινε ραγδαία.

Από την πενταετία με τους  ιδιώτες  και ακαδημαϊκούς χρήστες διαδικτύου του 1994 και μέχρι το 1998, περάσαμε στην ανάπτυξη και της επιχειρηματικής δραστηριότητας στο διαδίκτυο με το λεγόμενο “e-commerce, όταν άρχισαν να φτιάχνονται τα «e-μαγαζιά»  τα οποία τελικά έφτιαξαν την τότε φούσκα που ονομάστηκε «φούσκα των dot-com». Αυτό δεν ήταν τίποτα άλλο από τη φρενίτιδα που προκάλεσε ο νέος τρόπος θέασης του κόσμου και αλληλεπίδρασης, μέσω του διαδικτύου. Αυτή η φρενίτιδα φυσικά υποστηρίχθηκε από τις εταιρείες marketing  οι οποίες δεν χάνουν ευκαιρία να μεγεθύνουν βιαστικά ακόμα και το πιο ασήμαντο ή το πιο άδειο προκειμένου να του αυξήσουν αδικαιολόγητα την αξία για να κερδίσουν από την «προεξόφληση του καλπασμού της μετοχής»  στα χρηματιστήρια. Άσχετα με το αν αφήνουν πίσω τους ερείπια, οι «μαρκετίστες»  κερδίζουν όσο «σπρώχνουν» την κατάσταση. Έτσι όταν έγινε φανερό πως άνθρωποι και επιχειρήσεις είχαν ρίξει περισσότερα λεφτά απ’ ότι τελικά άξιζαν τα διάφορα dot-com (.com) μαγαζιά, έσκασε και η φούσκα. Από την εποχή εκείνη όμως έμειναν 2-3 ζωντανοί που μοιράστηκαν τελικά όλο το χρήμα. Τους ξέρετε. Είναι η Google, η Amazon, το e-bay από μεγάλους αλλά και μερικοί μικρότεροι που δεν ανοίχτηκαν πολύ αλλά και ήταν και πιο νοικοκυρεμένοι.

Το ίδιο έγινε μερικά χρόνια αργότερα με τα κρυπτονομίσματα και άλλες «επενδυτικές διαδικτυακές ευκαιρίες». Η ελπίδα του γρήγορου πλουτισμού που γεννά η καινοτομία είναι το πιο μοσχοπουλημένο προϊόν του καπιταλισμού. Είναι αυτό που τον τρέφει και τον εδραιώνει στις ψυχές των μικροαστών που βλέπουν έτσι τον δρόμο προς το μεγαλείο. Growth at all Costs το λένε και αποτελεί πια κυρίαρχη αντίληψη στις «αναπτυσσόμενες οικονομίες» όρος που αποτελεί εξωραϊσμό για τις χώρες που το παγκόσμιο οικονομικό κατεστημένο σε συνεργασία με τις εγχώριες ελίτ, καταδίκασαν τους λαούς τους σε μόνιμη φτώχεια. Πνευματική πρώτα και οικονομική μετά. Αυτό ας το κρατήσουμε γιατί θα δούμε παρακάτω πως το αξιοποιούν αυτές οι οικονομικές ελίτ.

Σήμερα ζούμε την Τρίτη Μεγάλη Φούσκα -όπως φαίνεται από αυτά που θα δούμε παρακάτω. Μετά τις φούσκες των dot-coms και των κρυπτονομισμάτων, η επόμενη φούσκα φαίνεται πως θα είναι η A(rtificial) I(ntelligence) δηλαδή αυτό που αποκαλούμε στα ελληνικά ως Τεχνητή Νοημοσύνη. Ήδη η επένδυση τεράστιων κεφαλαίων  από τους αποκαλούμενους «Μεγάλους» και μάλιστα χωρίς αυτά να τους αποδίδουν πίσω τουλάχιστον τα ίδια ποσά. Τουλάχιστον σε όλους όσοι αποτελούν τους μεγάλους. Βέβαια ακόμα και αν έχουν πολλαπλάσια έξοδα απ’ ότι έσοδα από την ίδια τη δουλειά τους, οι μετοχές τους τους φέρνουν καλά κέρδη. Η κατάσταση θυμίζει πολύ τα dot coms όταν παντού επικρατούσε το σύνθημα Growth Now – Profit later αλλά είναι και κάτι ακόμα, πέρα από την επιχειρηματική – οικονομική διαχείριση της κατάστασης και αυτό έχει να κάνει με την πραγματική βιωσιμότητα της τεχνητής νοημοσύνης στον πλανήτη μας.

Η βιωσιμότητα του AI (ΤΝ) 

Για να εκτιμήσουμε τη βιωσιμότητα του AI, δηλαδή των μοντέλων της τεχνητής νοημοσύνης ως στοιχείο (και μάλιστα βασικό) της παγκόσμιας παραγωγικής διαδικασίας, μάλλον πρέπει να σκεφτούμε τι ζητάει από εμάς για να υπάρξει και να δουλέψει για το καλό μας (ή για το κακό μας). Χρειάζεται μόνο έρευνα από εξειδικευμένους επιστήμονες που θα παράγει την εξέλιξη των υποδομών (hardware- software – data centers κλπ) ή χρειάζεται και άλλα τα οποία φαινομενικά δεν σχετίζονται με χειρισμούς τεχνολογίας αιχμής;

Επιπλέον, ακόμα και αν θεωρήσουμε πως η παραγωγή software μπορεί να είναι διαρκώς εξελισσόμενη και το προϊόν (λογισμικό) να γίνεται όλο και περισσότερο, όλο και πιο εξελιγμένο, όλο και πιο αποτελεσματικό, η ανάγκη για παράλληλη ανάπτυξη του hardware είναι απαιτητική σε πόρους. Σε φυσικούς πόρους όπως σπάνιες γαίες και μέταλλα. Επίσης η λειτουργία του απαιτεί ενέργεια και γλυκό νερό (για την ψύξη των συστημάτων). Και η όλη διαδικασία παράγει σημαντικές ποσότητες αποβλήτων που κάπου πρέπει να καταλήξουν. Με δυο λόγια και συγκρίνοντας την πρώτη «επανάσταση» εκείνη των dot-com με τη σημερινή, εκείνη της AI βλέπουμε πως η πρώτη αφορούσε κάτι «άυλο» ενώ η σημερινή έχει ένα βαρύ υλικό αποτύπωμα στην εκμετάλλευση φυσικών πόρων και στο περιβάλλον.

Η ηλεκτρική ενέργεια

Από μία αναζήτηση μέσω του Google βρίσκουμε πως ένας τυπικός AI-focused hyper-scaler (πολύ μεγάλο data center) καταναλώνει ετησίως ενέργεια ίση με 100.000 νοικοκυριά. Τα ακόμα μεγαλύτερα κέντρα υπό κατασκευή αναμένεται να χρησιμοποιούν έως και 20 φορές περισσότερη ενέργεια.  

Διαβάζουμε επίσης (Φεβρουάριος 2026) πως η Google κατέληξε σε οριστική συμφωνία με την Xcel Energy για την εγκατάσταση ενός τεράστιου συστήματος μπαταριών σιδήρου-αέρα 300 MW / 30 GWh για την εξυπηρέτηση των ΑΙ συστημάτων της. Δηλαδή προβλέπει για την τροφοδοσία ενός μόνο data center της ηλεκτρική ενέργεια που θα χρησιμοποιούσαν περίπου 30.000 άνθρωποι (περίπου 12.000 νοικοκυριά). Θα μπορούσαμε να το πούμε και αλλιώς. Ένας πυρηνικός σταθμός παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας θα δούλευε μόνο για αυτό το data center υποστήριξης AI focused λειτουργιών.

Σημειώνουμε εδώ πως το ίδιο data center για την εξυπηρέτηση της απλής αναζήτησης Google (χωρίς AI χαρακτηριστικά) καταναλώνει το 10% των παραπάνω γιγαβατωρών.

H κατανάλωση νερού για την ψύξη των data centers

Αφενός έχουμε την άμεση ψύξη των data centers. Για την απομάκρυνση της θερμότητας το νερό που κυκλοφορεί μέσα στην υποδομή εξατμίζεται σε πύργους ψύξης. Αφετέρου μεγάλες ποσότητες νερού χρησιμοποιούνται στους σταθμούς παραγωγής ενέργειας που τροφοδοτούν τα κέντρα.

Από το cnn.com διαβάζουμε πως τα συστήματα τεχνητής νοημοσύνης καταναλώνουν έως και 500 ml νερού – όσο ένα μικρό μπουκάλι – για κάθε σύντομη συνομιλία που έχει ένας χρήστης με την έκδοση GPT-3 του συστήματος ChatGPT της OpenAI. Χρησιμοποιούν περίπου την ίδια ποσότητα νερού για να συντάξουν ένα email 100 λέξεων.

Η δε συνολικά απαιτούμενη ποσότητα για τη λειτουργία ενός AI focused data center εκτιμάται στα 3,8 έως 19 εκατομμύρια λίτρα νερού ημερησίως (3.800-19.000 κυβικά μέτρα ετησίως). Με βάση τον μέσο όρο κατανάλωσης νερού ανά άτομο στην Ευρώπη (σελ. 19 - 124 λίτρα την ημέρα) βλέπουμε πως ένα data center καταναλώνει το νερό μίας πόλης 20.000 κατοίκων το χρόνο. Και αν το νερό αυτό υπάρχει έχει καλώς. Αν όμως δεν υπάρχει; Ποιος θα έχει προτεραιότητα στη χρήση του διαθέσιμου αγαθού; Ο άνθρωπος ή το data center;

Τα απόβλητα

Με μία λέξη, μιλάμε για τα E-waste (Ηλεκτρονικά Απόβλητα. Η τεχνολογία των chips  εξελίσσεται γρήγορα και ο εξοπλισμός παλιώνει μέσα σε 3-5 χρόνια, δημιουργώντας τόνους τοξικών αποβλήτων. Η δυνατότητα διατήρησης και οπωσδήποτε αναβάθμισης των συστημάτων της ΤΝ απαιτεί διαρκείς και εξελιγμένες προσαρμογές στα νέα δεδομένα που δημιουργούνται. Τα (ταχέως) πεπαλαιωμένα αντικαθίστανται/ Τι γίνονται όμως τα «παλιά»;

Από τη μία, χρειαζόμαστε την AI για να βρούμε λύσεις στην κλιματική αλλαγή (π.χ. νέα υλικά για μπαταρίες, βελτιστοποίηση δικτύων ενέργειας) ενώ από την άλλη, η ίδια η ανάπτυξη της AI επιβαρύνει το περιβάλλον σε βαθμό που απειλεί τους κλιματικούς στόχους των ίδιων των εταιρειών (όπως η Microsoft και η Google, που είδαν τις εκπομπές ρύπων τους να αυξάνονται πρόσφατα λόγω AI).

Όλα τα παραπάνω δεν αποτελούν και τους μόνους παράγοντες που θέτουν τη βιωσιμότητα της ΤΝ υπό αμφισβήτηση. Τουλάχιστον στις σοβαρές κοινωνίες που η ανθρώπινη ευημερία δεν είναι συνυφασμένη με το οικονομικό κέρδος και την κατανάλωση και που βασικοί της πυλώνες είναι το φυσικό περιβάλλον και η ανθρώπινη υγεία. Στις αποκαλούμενες «αναπτυσσόμενες» όπως η Ελλάδα (και εδώ επιστρέφουμε στο σημείο που τονίσαμε στο τέλος της τρίτης παραγράφου του παρόντος), κυβερνήσεις και πολίτες δείχνουν να μην πολυασχολούνται. Δείχνουν να σκέφτονται με πυξίδα  το Growth at all Costs. Ακόμα και αν το κόστος είναι το φυσικό περιβάλλον και η υγεία των πολιτών. Είναι άλλωστε πολύ πρόσφατες οι δηλώσεις του Κυρ. Μητσοτάκη πως «Hρθε η ώρα να εξερευνήσουμε τις δυνατότητες της πυρηνικής ενέργειας» αφού πρώτα, εδώ και καιρό έχουν αδειοδοτηθεί και κατασκευάζονται data centers ακόμα και στην άνυδρη Αττική (Πετρέζα Σπάτων). Μάλλον είμαστε η χώρα που εκτός από «μπαταρία» της Ευρώπης με τα αιολικά στα βουνά μας, τα φωτοβολταϊκά στους κάμπους μας και τα data centers της να την εξυπηρετούν από ασφαλή απόσταση, θα γίνουμε και η χωματερή της για όλα τα απόβλητα που θα προκύπτουν σε κάθε εξέλιξη συστήματος. Θα έχουμε και πυρηνικούς αντιδραστήρες για την απρόσκοπτη παροχή ρεύματας αν δεν φυσάει και αν δεν έχει ήλιο. Αλλά αυτό είναι θέμα άλλης συζήτησης και άλλης ανάρτησης.

Έχει η συνείδηση γεωγραφία; - Η Σύγκρουση των Δύο Κόσμων

Το Μοντέλο "Growth at all Costs" όπως έχει επιβληθεί στις συνειδήσεις  των ανθρώπων στις ΗΠΑ και στις φτωχές πλην όμως αναπτυσσόμενες χώρες όπως η Ελλάδα, διαφέρει κατά τόπους: Στις ΗΠΑ, ο ανταγωνισμός με την Κίνα για την κυριαρχία στην AI θεωρείται ζήτημα εθνικής ασφαλείας. Όταν διακυβεύεται η γεωπολιτική ισχύς και τρισεκατομμύρια δολάρια, το περιβαλλοντικό κόστος συχνά υποβαθμίζεται σε μια απλή «υποσημείωση» στις εκθέσεις της αποκαλούμενης "εταιρικής κοινωνικής ευθύνης" (ESG). Στην Ελλάδα - οπως και στις υπανάπτυκτες χώρες , η ανάγκη για επενδύσεις και θέσεις εργασίας προηγείται και η πολιτική ηγεσία την χρησιμοποιεί ως βασικό πυλώνα ανάπτυξης για να προσκαλέσει και να υποδεχθεί μεγάλα Data Centers ως «σωτήρια», Χωρίς αντιδράσεις. Το κάνει όμως παραβλέποντας την τεράστια καταπόνηση που προκαλούν οι εγκαταστάσεις αυτές στο ήδη επιβαρυμένο ενεργειακό δίκτυο ή τους υδάτινους πόρους.

Αντίθετα στο Σκανδιναβικό / Ευρωπαϊκό Μοντέλο, χώρες όπως η Δανία ή η Νορβηγία έχουν ήδη αρχίσει να θέτουν όρους. Για παράδειγμα, απαιτούν τα Data Centers να συνδέονται με τα συστήματα τηλεθέρμανσης των πόλεων, ώστε η απορριπτόμενη θερμότητα από τους servers να ζεσταίνει σπίτια αντί να χάνεται στο περιβάλλον. Εκεί, η AI «εκπολιτίζεται» αναγκαστικά.

Τελικά η ΑΙ που υπόσχεται πως θα μας σώσει ανακαλύπτοντας τρόπους να προστατεύσουμε την υγεία μας και το περιβάλλον, θα το κάνει αφού πρώτα προκαλέσει ανεπανόρθωτες καταστροφές με τις απαιτήσεις που έχει για τη λειτουργία της;

Φυσικά στην Ελλάδα δεν έχουμε τέτοιες απορίες ούτε και ανησυχίες. Για εμάς αυτό που μετράει είναι η "ανάπτυξη με κάθε κόστος - Growth at all Costs" ακόμα και όταν αυτό το κόστος θα το πληρώσουμε οι απλοί, αφελείς  άνθρωποι ενώ τα αφεντικά των μεγάλων αυτών projects και οι πρόθυμοι υπηρέτες τους (οι κυβερνήσεις των χωρών που θα τους εξυπηρετήσουν) θα βρίσκονται σε απόσταση ασφαλείας σχεδιάζοντας την επόμενη "επένδυση" τους.