από τον IRafina-Dimotis

Μπάζωσαν το ρέμα. Έστρωσαν δρόμο από πάνω.

Φωτογραφήθηκαν στο τέλος για να δείξουν το "έργο"

Και χθες ήρθε μια βροχή — όχι καν κάτι πρωτοφανές — και τους πήρε μαζί το αφήγημα.

Στην Καλλιτεχνούπολη, εκεί που κάποτε περνούσε το Ρέμα της Αγίας Παρασκευής, ο δρόμος άνοιξε σαν να μην υπήρξε ποτέ. Γιατί πολύ απλά… δεν έπρεπε να υπάρχει.

Αλλά αυτά είναι «λεπτομέρειες» όταν κάνεις έργα για εντυπώσεις και όχι για αντοχή στον χρόνο.

Και μέσα σε όλα, διαβάζουμε με σοβαρό ύφος ότι «η δημοτική αρχή αναζητά τα αίτια». Ποια αίτια ακριβώς;

Το ρέμα που μπάζωσαν;

Ή τη μνήμη που μπάζωσαν μαζί του;

Γιατί εδώ δεν μιλάμε για φυσική καταστροφή.

Μιλάμε για πολιτική επιλογή με ημερομηνία λήξης.

Η φύση δεν κάνει δημόσιες σχέσεις.

Δεν εκδίδει ανακοινώσεις.

Δεν «παρακολουθεί στενά».

Απλώς έρχεται… και σβήνει πρόχειρα έργα και πρόχειρες δικαιολογίες.

Χθες δεν έγινε ζημιά. Έγινε υπενθύμιση.

Ότι το ρέμα δεν εξαφανίστηκε ποτέ.

Απλώς περίμενε....

από το Infowar

Οι ελίτ των ΗΠΑ μισούν την Κούβα επειδή πολλές από τις επιτυχημένες αριστερές πολιτικές της αποκαλύπτουν πόσο διεφθαρμένο και δυσλειτουργικό είναι το δικό τους σύστημα.

Ενώ δεκάδες χιλιάδες Αμερικανοί πεθαίνουν κάθε χρόνο επειδή δεν μπορούν να αντέξουν οικονομικά την ασφάλιση υγείας, η Κούβα παρέχει υψηλής ποιότητας περίθαλψη σε πάνω από δέκα εκατομμύρια πολίτες και μάλιστα εκπαιδεύει γιατρούς από δεκάδες άλλες χώρες – δωρεάν.

Και ενώ εκατοντάδες χιλιάδες άνθρωποι στις ΗΠΑ χρεοκοπούν λόγω του τεράστιου φοιτητικού χρέους, η Κούβα προσφέρει δωρεάν, καθολική εκπαίδευση με σχεδόν 100% ποσοστό εγγραμματισμού. Έχει επίσης εξάγει το πρόγραμμα αλφαβητισμού της σε δεκάδες χώρες, βοηθώντας εκατομμύρια ανθρώπους.

Υπάρχουν, βέβαια, πολλές βάσιμες κριτικές για την κυβέρνηση της Κούβας: περιορίζει την ελευθερία της έκφρασης και έχει συλλάβει και ποινικοποιήσει ακτιβιστές, υπερασπιστές ανθρωπίνων δικαιωμάτων και δημοσιογράφους, ενώ υπάρχουν αναφορές για απάνθρωπες συνθήκες κράτησης, όπως έχει επισημάνει η Διεθνής Αμνηστία.

Ωστόσο, το πολιτικό της σύστημα υποστηρίζει και πολιτικές που έχουν βελτιώσει τη ζωή των απλών ανθρώπων. Και καθώς ο πρόεδρος των ΗΠΑ, Ντόναλντ Τραμπ, εντείνει έναν παράνομο οικονομικό αποκλεισμό δεκατιών κατά της Κούβας, αυτά τα επιτεύγματα απειλούνται.

Πέρα από το ότι περιορίζει τον εφοδιασμό της χώρας σε καύσιμα, η κυβέρνηση Τραμπ ασκεί πιέσεις σε άλλες χώρες να τερματίσουν τις ιατρικές συνεργασίες τους με την Κούβα – οι οποίες αποτελούν πηγή εισοδήματος για τη χώρα. Η Τζαμάικα και η Γουατεμάλα συγκαταλέγονται μεταξύ των χωρών που έχουν ήδη υποχωρήσει και συμφώνησαν να επιστρέψουν τους Κουβανούς γιατρούς.

Είτε ο Τραμπ πετύχει τον στόχο του να «πάρει» την Κούβα είτε όχι, οι προσπάθειές του να απομονώσει περαιτέρω το νησί προκαλούν ήδη ζημιά τόσο στο εσωτερικό της χώρας όσο και διεθνώς.

Ακολουθεί ένα δείγμα από όσα μπορεί να χάσει ο κόσμος αν πετύχει τον στόχο του:

1. Η Κούβα έπαιξε καθοριστικό ρόλο στον περιορισμό του Έμπολα

Το σύστημα υγείας της Κούβας έχει ισχυρή αφοσίωση στη διεθνή αλληλεγγύη και οι γιατροί της εκπαιδεύονται υποχρεωτικά σε καταστάσεις έκτακτης ανάγκης. Όταν ξέσπασε ο Έμπολα στη Δυτική Αφρική το 2014, η χώρα έστειλε εκατοντάδες γιατρούς άμεσα.

2. Δίδαξε εκατομμύρια ενήλικες σε όλο τον κόσμο να διαβάζουν και να γράφουν

Αφού σχεδόν εξάλειψε τον αναλφαβητισμό στο εσωτερικό της, η Κούβα εξήγαγε την εκπαιδευτική της τεχνογνωσία σε δεκάδες χώρες. Το πρόγραμμα «Yo, sí puedo» βοήθησε πάνω από 10 εκατομμύρια ανθρώπους.

3. Ανέπτυξε θεραπεία για τον διαβήτη που αποτρέπει ακρωτηριασμούς

Το φάρμακο Heberprot-P (2006) βοηθά στην επούλωση σοβαρών ελκών στα πόδια, μειώνοντας την ανάγκη για ακρωτηριασμούς σε διαβητικούς ασθενείς.

4. Εξάλειψε τη μετάδοση HIV και σύφιλης από μητέρα σε παιδί

Το 2015, η Κούβα έγινε η πρώτη χώρα που πέτυχε αυτό το ορόσημο, χάρη σε καθολική προγεννητική φροντίδα, εξετάσεις και ιατρική παρακολούθηση.

5. Παρέχει δωρεάν ιατρικές σπουδές σε φοιτητές από όλο τον κόσμο

Η Ιατρική Σχολή Λατινικής Αμερικής στην Αβάνα έχει εκπαιδεύσει δεκάδες χιλιάδες γιατρούς από πάνω από 100 χώρες, προσφέροντας δωρεάν δίδακτρα, στέγαση και διατροφή.

6. Έστειλε βοήθεια σε πολυάριθμες φυσικές καταστροφές

Από τον σεισμό στη Χιλή το 1960 έως την Αϊτή και το Νεπάλ, η Κούβα έχει διαδραματίσει σημαντικό ρόλο σε διεθνείς αποστολές βοήθειας με ιατρικές ομάδες.

7. Ανέπτυξε το πρώτο θεραπευτικό εμβόλιο για τον καρκίνο του πνεύμονα

Το εμβόλιο CIMAvax-EGF μπορεί να επιβραδύνει την εξέλιξη του καρκίνου και να παρατείνει τη ζωή ασθενών σε προχωρημένα στάδια.

της Νίνας Αγγελικής Γεωργιάδη

Οι χερσαίες επεμβάσεις, που επεξεργάζεται ο πορτοκαλής διαταραγμένος φασίστας και το επιτελείο του, αφορά σε 17.000 πεζοναύτες.

Όσοι δεν επιστρέψουν σε φέρετρα, με την αιματοβαμμένη αστερόεσσα, συμπεριλαμβάνονται στους βετεράνους, για τους οποίους η επιβίωση, είναι τις περισσότερες φορές, πιο οδυνηρή κι απ’ το θάνατο.

Οι περισσότεροι νέοι κατατάσσονται στον αμερικάνικο στρατό, με το πιστόλι της φτώχειας στον κρόταφο και προέρχονται κυρίως από τις νότιες Πολιτείες και αγροτικές περιοχές.

Η πιθανότητα να σπουδάσουν και να βρουν δουλειά, είναι σχεδόν μηδενική, καθώς είναι αδύνατο να ανταπεξέλθουν τα υψηλά δίδακτρα.

Το δέλεαρ της παροχής σπουδών, μετά την αποστράτευση είναι σημαντικό αλλά παραμένει μόνο δέλεαρ καθώς οι περισσότεροι βετεράνοι πάσχουν από βαρύ μετατραυματικό στρες.

Οι βετεράνοι υποφέρουν από βαριά κατάθλιψη σε ποσοστό πενταπλάσιο από τους απλούς πολίτες.

Ανάμεσά τους, σαρώνει επίσης μια σχετικά νέα κλινική κατηγορία που ονομάζεται Ηθική Βλάβη (Moral Injury) και αφορά  στο ψυχολογικό και πνευματικό άλγος που βιώνουν, μετά την αποστράτευση, καθώς υπήρξαν αυτουργοί ή μάρτυρες μαζικών δολοφονιών αμάχων και βασανισμών. Η κλινική αυτή κατηγορία βιώνει αξεπέραστα αισθήματα ενοχής και ντροπής και οδηγείται στην κατανάλωση ναρκωτικών ουσιών και αλκοόλ.

Επιπλέον, η Τραυματική Εγκεφαλική Βλάβη (TBI), αν και σωματική βλάβη, προκαλεί σοβαρά ψυχικά συμπτώματα όπως ευερεθιστότητα, αλλαγή προσωπικότητας, αδυναμία συγκέντρωσης και γνωστικές δυσκολίες.

Οι περισσότεροι από αυτούς που κατατάσσονται στον αμερικάνικο στρατό, μπαίνουν φτωχοί και βγαίνουν άνεργοι.

Οι στατιστικές αλχημείες στους δείκτες ανεργίας, φέρνουν ένα χαμηλό ποσοστό άνεργων βετεράνων (περίπου 4,5%) αποκρύπτοντας το γεγονός, πως όσοι «εργάζονται» είναι υποαπασχολούμενοι, σε επίπεδο λίγων ωρών την εβδομάδα και ανασφάλιστοι.

Αυτό οδηγεί τους βετεράνους, σε αστεγία και σαρωτική επισιτιστική ανασφάλεια.

Η πείνα θερίζει «τους ήρωες πολέμου» στο  πεζοδρόμιο, που βγάζουν τη νύχτα.

Δεκάδες συλλογικότητες δραστηριοποιούνται, με σχετικούς ιστότοπους, προκειμένου να προσφέρουν στους απόμαχους των βρώμικων πολέμων, κουπόνι σίτισης ή ένα πιάτο φαΐ.

Και γι αυτό όμως, το λεγόμενο «cliff effect», φροντίζει για την εξαθλίωσή τους.  Αν ένας βετεράνος βρει μια δουλειά, υποαπασχόλησης  και βγάλει έστω και λίγα δολάρια, χάνει τα κρατικά κουπόνια σίτισης (SNAP).

Οι βετεράνοι με αναπηρίες που σχετίζονται με τη θητεία τους αντιμετωπίζουν τριπλάσιο κίνδυνο πείνας. Πάνω από το 33% των βετεράνων με αναπηρία δυσκολεύεται να σιτιστεί, καθώς τα ιατρικά έξοδα συχνά απορροφούν το ελάχιστο εισόδημά τους.

Πολλοί βετεράνοι αποφεύγουν να κάνουν αίτηση για κρατική βοήθεια, στο πρόγραμμα SNAP, λόγω της στρατιωτικής κουλτούρας αυτονομίας και του φόβου του στίγματος και καταφεύγουν σε σχετικές ΜΚΟ, θεωρώντας τες  πιο "φιλική" και άμεση εναλλακτική.

Σοκ προκαλεί το γεγονός ότι 20 βετεράνοι, κατά μέσο όρο, αυτοκτονούν καθημερινά, πιεσμένοι από την ανήκεστη κατάθλιψη, τη χρήση βαριών ναρκωτικών, την πείνα και στην αστεγία.

Αξίζει εδώ να σημειωθεί, ότι το ισραηλινό κανάλι Channel 12 ανέφερε ότι Ισραηλινοί στρατιώτες δεν θα συμμετάσχουν στην χερσαία εισβολή των ΗΠΑ στο Ιράν.

Το αμερικάνικο κρέας στην κρεατομηχανή των απρόκλητων πολέμων του άγριου επεκτατισμού της Πλανηταρχιδίας και των σιωναζί είναι πιο φτηνό και αναλώσιμο.

Το «αμερικάνικο όνειρο» είναι ένας καθημερινός εφιάλτης για τα 30 εκατ. αμερικάνων που λιμοκτονούν, τους μετανάστες που μεταφέρονται στα στρατόπεδα με αλιγάτορες και το φτηνό κρέας της πολεμικής κρεατομηχανής.

Η Ισραηλινή πρεσβεία στην Αθήνα παίρνει ενεργά μέρος στον πόλεμο προπαγάνδας που διεξάγεται παράλληλα με τον πραγματικό πόλεμο. Παρά τα σχόλια και της αντιδράσεις θυμηδίας και οργής που εισπράττει από το ελληνικό κοινό, επιμένει να παρουσιάζει το μαύρο άσπρο, την επίθεση άμυνα και να παριστάνει το θύμα

Ιδιαίτερη εντύπωση όμως, μας έκανε μια αφίσα που κυκλοφόρησε πριν από λίγες ημέρες από την Ισραηλινή πρεσβεία και η οποία παρουσιάζει το Ιράν ως απειλητικό χταπόδι που τα πλοκάμια του απλώνονται σε όλη τη Μέση Ανατολή

Λέμε πως μας έκανε ιδιαίτερη εντύπωση γιατί η ίδια σχεδόν αφίσα είχε κυκλοφορήσει το 1938 στις ΗΠΑ από μια καθολική οργάνωση (Catholic Library Service) που διακινούσε θρησκευτικό υλικό και αντικομμουνιστικά φυλλάδια σε εκκλησίες, σε σχολεία και σε σπίτια πόρτα-πόρτα. Εδώ, το επικίνδυνο χταπόδι είναι ο κομμουνισμός που απλώνει τα πλοκάμια του σε ολόκληρο τον κόσμο

Ίδια αφίσα όμως είχαμε και στην Ελλάδα, το 1958. Εδώ το χταπόδι ήταν η ΕΔΑ που απειλούσε με την εκλογική της επιρροή το μετεμφυλιακό κράτος –και παρακράτος- της Δεξιάς

Τρεις αφίσες που υποδηλώνουν κοινή μήτρα – αισθητικής, αντιλήψεων και πρακτικής

από Praxis Review

Σαν σήμερα, 27 Μαρτίου 1973, στην τελετή της Ακαδημίας των Όσκαρ, οι διοργανωτές και παρουσιαστές βρίσκονται μπροστά σε μια έκπληξη: Ο Μάρλον Μπράντο κερδίζει το Όσκαρ για την συγκλονιστική ερμηνεία του στην ταινία "Ο Νονός" αλλά δεν βρίσκεται στην αίθουσα.

Στην θέση του έχει στείλει μια νεαρή ιθαγενής ηθοποιό, την Λιτλφέδερ, η οποία, μπροστά στο έκπληκτο κοινό και τους αμήχανους παρουσιαστές (τον Ρότζερ Μουρ και την Σουηδή συμπαρουσιάστρια, Λιβ Ούλμαν) ανεβαίνει στην σκηνή και ανακοινώνει πως ο Μπράντο δεν δέχεται το βραβείο, σε ένδειξη αλληλεγγύης στην κινητοποίηση Ιθαγενών ακτιβιστών στο Γούντεν Νι και διαμαρτυρίας για τον τρόπο τον οποίο Ιθαγενείς των ΗΠΑ  απεικονίζονταν στην κινηματογραφική βιομηχανία!

Η νεαρή ήταν πρόεδρος των Iθαγενών Αμερικανών ηθοποιών, οι οποίοι χρησιμοποιούνταν κυρίως ως κομπάρσοι. Ακόμα και οι περισσότεροι ρόλοι Ιθαγενών, παίζονταν από λευκούς.

Οι περισσότερες ταινίες τους απεικόνιζαν ως βάρβαρους και πολεμοχαρείς, έκφραση της ρατσιστικής προπαγάνδας του ιμπεριαλισμού και της αποικιοκρατίας που δικαιολογούσε την μεγαλύτερη γενοκτονία στην ιστορία της ανθρωπότητας: Την σφαγή των Ιθαγενών της Βόρειας και Λατινικής Αμερικής από τους Αμερικανούς και  Ευρωπαίους αποικιοκράτες και ιμπεριαλιστές.

Η Λιτλφέδερ, μία ιθαγενής Απάτσι, ήταν έτοιμη να διαβάσει την επιστολή 15 σελίδων, που είχε γράψει ο Μπράντο, όμως ο παραγωγός της ταινίας "Νονός", Άλμπερτ Ρούντι, την απείλησε ότι θα συλληφθεί, αν την διαβάσει ολόκληρη ή αν μιλήσει παραπάνω από ένα λεπτό.

Έτσι, ανακοίνωσε την απόφαση του Μπράντο ότι δεν δέχεται το βραβείο, με ένα σύντομο μήνυμα μπροστά σε ένα έκπληκτο κοινό που την χειροκρότησε θερμά, αν και υπήρξε και μια μειοψηφία  που την αποδοκίμασε.

Σύμφωνα με την μαρτυρία της Λιτλφέδερ, ο αντικομμουνιστής και ακροδεξιός Τζον Γουέιν, προσπάθησε να την χτυπήσει αμέσως μετά την ομιλία της στα Όσκαρ. Επίσης, ο παρουσιαστής που ανέβηκε για το επόμενο βραβείο, ο Κλιντ Ίστγουντ, έκανε ειρωνικά σχόλια για την Λιτλφέδερ και τους Αμερικανούς Ιθαγενείς.

Η κίνηση του Μπράντο προκάλεσε μεγάλη δημοσιότητα και οργή του κατεστημένου των ΗΠΑ. Πολλοί στράφηκαν εναντίον του.

Όταν, λίγο μετά τα γεγονότα της απονομής, η Λιτλφέδερ επισκέφθηκε τον Μπράντο στο σπίτι του, υπήρξαν πυροβολισμοί στην πόρτα του σπιτιού. Η νεαρή ηθοποιός μπήκε σε μαύρη λίστα και έγινε στόχος εκστρατείας λάσπης από πολλά ΜΜΕ, που ισχυρίζονταν ότι δεν είναι Ιθαγενής κ.α ενω το περιοδικό Playboy δημοσίευσε, μετά τα γεγονότα της απονομής, εικόνες της ηθοποιού από μια φωτογράφιση που είχε ξεκινήσει-μαζί με άλλες Ιθαγενείς-αλλά είχε ακυρωθεί.

Δεν σταμάτησε να αγωνίζεται για τα δικαιώματα των ιθαγενών, γενικότερα για τα ανθρώπινα δικαιώματα. Τον Αύγουστο του 2022, μόλις δύο μήνες πριν τον θανατό της, η Ακαδημία των Όσκαρ εξέδωσε μια ανακοίνωση όπου ζητούσε επίσημα συγνώμη από την Λιτλφέδερ. Απάντησε λέγοντας: "Σχετικά με τη συγγνώμη της Ακαδημίας προς εμένα, εμείς οι Ιθαγενείς είμαστε πολύ υπομονετικοί άνθρωποι –έχουν περάσει μόνο 50 χρόνια! Πρέπει να διατηρούμε την αίσθηση του χιούμορ μας ανά πάσα στιγμή. Είναι μέθοδος επιβίωσής μας"

Η κίνηση του Μπράντο να αρνηθεί το βραβείο για την υπεράσπιση των ιθαγενών, πέρασε στην ιστορία σαν μια από τις κορυφαίες στιγμές υπεράσπισης των ανθρωπίνων δικαιωμάτων στην ιστορία της τέχνης.

Στην εικόνα η Ύδρα αποτυπωμένη το 1808 από τον Antoine-Laurent Castellan

του Νίκου Μπελαβίλα, Καθηγητή Σχολής Αρχιτεκτόνων Μηχ. Εθνικού Μετσοβίου Πολυτεχνείου

Ομιλία στον εορτασμό της Εθνικής Επετείου 25ης Μαρτίου 1821 - 24 Μαρτίου 2026 Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο

Ανατραφήκαμε και μεγαλώσαμε ακούγοντας και διαβάζοντας την Ιστορία της Επανάστασης με δέος, υπερηφάνεια και απέραντο σεβασμό. Η γενεσιουργός πράξη της σύγχρονης Ελλάδας και, ταυτόχρονα, η ιδρυτική πράξη του κράτους του οποίου είμαστε πολίτες, αποτελεί το κορυφαίο ιστορικό γεγονός στη συλλογική συνείδηση των Ελλήνων.

Λόγω της εγγύτητας, της αμεσότητας, αλλά και των δεκάδων αφηγήσεων που η μνήμη ή ο γραπτός λόγος διέσωσε, βρίσκεται υψηλότερα τόσο από τις ιστορίες της μακρινής ή της λιγότερο μακρινής αρχαιότητας όσο και από τις αρχέγονες αφηγήσεις: τα ίδια τα Ομηρικά Έπη, το κλέος της Αθήνας του Περικλή και τον ηρωισμό της Σπάρτης του Λεωνίδα, το θαύμα της Σαλαμίνας και του Μαραθώνα, την κυριολεκτικά μυθική πορεία των Μακεδόνων και του Αλεξάνδρου προς την Ανατολή, την ίδρυση και το μεγαλείο της Βασιλεύουσας και την αρχετυπική πτώση της μαζί με τον «Μαρμαρωμένο Βασιλιά». Ούτε αυτά, αλλά ούτε και οι πιο κοντινές μας ιστορίες των Βαλκανικών Πολέμων, της Μικρασιατικής Καταστροφής, του θριάμβου στα βουνά της Αλβανίας και, στη συνέχεια, της εποποιίας της Εθνικής Αντίστασης εναντίον των Ναζί στις πόλεις και στα ελληνικά βουνά, δεν κατέχουν την ίδια θέση.

Επιτρέψτε μου να πω όμως, πως όλα τα πιο πάνω συγκροτούν μία συνεκτική αφήγηση ιστορικής εθνικής συνέχειας, η οποία αποτελεί το διδακτικό «ευαγγέλιο» της Ιστορίας του Ελληνικού Έθνους, όπως αυτό σταδιακά συντάχθηκε από τα μέσα του 19ου αιώνα ως τις ημέρες μας.

Στο κέντρο αυτής της αφήγησης - και χωρίς αυτό το κέντρο δεν θα είχε στηθεί όλο το ιστορικό οικοδόμημα - στέκουν οι κορυφαίες στιγμές της Επανάστασης. Άλλοτε πραγματικές, άλλοτε τυλιγμένες με μυθικές διαστάσεις, άλλοτε εμπλουτισμένες από τους θρύλους και τις παραδόσεις· δεν θα τις διακρίνω και δεν υπάρχει λόγος, καθώς ήδη η επιστήμη της Ιστορίας έχει διακρίνει πλέον τα φανταστικά από τα πραγματικά γεγονότα της εξέγερσης: ο πρωτομάρτυρας Ρήγας, η Αγία Λαύρα, τα Δερβενάκια, η θυσία του Μεσολογγίου, το Μανιάκι και οι Σουλιώτισσες, η σφαγή της Χίου και οι πυρπολητές, η Αλαμάνα, η Γραβιά, το Ναβαρίνο.

Αυτή, λοιπόν, η γοητευτική ιστορία άρχισε να γράφεται από τα μέσα του 19ου αιώνα - λέω πολύ συνειδητά «από τα μέσα» και όχι από το 1829 που τέλειωσε ο Πόλεμος της Ανεξαρτησίας, καθώς ως τότε γνωρίζουμε πως η προγενέστερη, τουλάχιστον, ιστορία δεν αποτελούσε με αυτή τη μορφή την αφήγηση του Ρήγα, του Κοραή και των Φιλικών. Συγκροτήθηκε στη μορφή που γνωρίζουμε, τρεις δεκαετίες αργότερα, όταν η ταυτότητα των Ελλήνων αμφισβητήθηκε, όταν η θεωρία περί σλαβικής αλλοίωσης της φυλής διαδόθηκε, όταν πλέον το νεοσύστατο κράτος επιχειρούσε - όπως εξάλλου συνέβη με όλα σχεδόν τα ευρωπαϊκά κράτη - να ταυτιστεί με το έθνος, και αυτό να αναζητηθεί από τις απαρχές της προϊστορίας ως τη σύγχρονη εποχή.

Η προκήρυξη του Ιασίου - το περίφημο ιστορικό κείμενο ξεκινάει με την προσταγή "Μάχου υπέρ Πίστεως και Πατρίδος", την αναφορά στην πατρίδα και τη θρησκεία. Τούτα τα δύο αποτελούν τους πυλώνες επάνω στους οποίους αναπτύσσεται. Το σέβας λοιπόν στην Ιερά Θρησκεία, και δίπλα σε αυτήν η «Κλασσική Γη της Ελλάδος» των Πατέρων μας, ο Θηβαίος Επαμεινώνδας, ο Αθηναίος Θρασύβουλος, ο Αρμόδιος και ο Αριστογείτων - οι Τυραννοκτόνοι - αλλά και ο Μιλτιάδης, ο Θεμιστοκλής και ο Λεωνίδας. Υπάρχουν αυτοί, η λαμπρή κλασσική αρχαιότητα και μόνο αυτή, και όσο και αν μας φαίνεται περίεργο, δεν υπάρχουν ο Μέγας Αλέξανδρος ούτε ο Κωνσταντίνος Παλαιολόγος.

Και αν πιάσουμε τον Θούριο, το «ιερώτερο άσμα της φυλής μας», όπως το χαρακτήρισε ο Γεώργιος Τερτσέτης το 1859 —το λεβέντικο επαναστατικό τραγούδι που θύμιζε την προτροπή της γαλλικής Μασσαλιώτιδας, όπως το περιέγραψε ο Γιώργος Μπαμπινιώτης στον πανηγυρικό της 25ης Μαρτίου του 2001 - θα δούμε ότι στην πραγματικότητα αυτό το ελληνικό επαναστατικό εμβατήριο καλεί τους πάντες στον ξεσηκωμό: από τη Μάλτα ως τη Μαύρη Θάλασσα, από την Μπόσνα (τη Βοσνία), τον Δούναβη και τον Σάβα (τη Σερβία) ως το Χαλέπι (τη Συρία) και το Μισίρι (την Αίγυπτο)· Βουλγάρους και Αρβανίτες, Αρμένιους και Ρωμιούς, Αράπηδες και άσπρους, Χριστιανούς και Τούρκους, να ξεσηκωθούν εναντίον των τυράννων, όπως το έπραξαν οι ευρωπαϊκοί λαοί.

Η Ιστορία μας στον δρόμο άλλαξε. Το όραμα του Ρήγα, που απευθυνόταν σε όλες τις φυλές και τις θρησκείες της αυτοκρατορίας, περιορίστηκε στα σύνορα της μετέπειτα Ελλάδας, καθώς και οι άλλες εθνότητες των Βαλκανίων - κυρίως οι Ρουμάνοι και οι Σέρβοι, αργότερα οι Βούλγαροι και οι Αλβανοί - ακολούθησαν τον δικό τους δρόμο. Όσο για την υπόλοιπη αυτοκρατορία, αυτή τελικά τεμαχίστηκε σε μία συνεχή διαδικασία που διήρκεσε έως τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο.

Αυτή η μακρά εισαγωγή είχε έναν στόχο: να αναδείξει πως ό,τι ονομάζουμε εθνική μας Ιστορία μετασχηματίστηκε και μετασχηματίζεται. Αρχικά ο Μεσαίωνας – ούτε καν η Ύστερη Αρχαιότητα δεν αποτέλεσαν κεφάλαιά της, στα πρώτα χρόνια της Ανεξαρτησίας. Οι Ελληνιστικοί Χρόνοι εισήλθαν στην έρευνα αργότερα - περισσότερο το Χριστιανικό Βυζάντιο με περιορισμένον όμως τον ορίζοντα της ιστορικής έρευνας - μόνο τα θρησκευτικά του κειμήλια και μνημεία, η τέχνη της αγιογραφίας του, οι ναούς και οι μονές, αγνοώντας για δεκαετίες την καθημερινή ζωή, την οικονομία, την τεχνολογία, τις πόλεις, τα χωριά. Χρειάστηκε να φτάσουμε στην εποχή μας για να υπάρξει ένας Στήβεν Ράνσιμαν, μία Ελένη Αρβελέρ, ώστε να μπορούμε να καταλάβουμε πώς ακριβώς ήταν κτισμένη και πώς ζούσε αυτή η χιλιόχρονη κοινωνία έξω από τις αυλές του Μεγάλου Παλατίου της Κωνσταντινούπολης, ή τα αθωνικά μοναστήρια.

Πολύ περισσότερο, οι «γκρίζες ζώνες» των άλλων: οι Σταυροφορίες (πέρα από την κατάκτηση της Κωνσταντινούπολης), ο επί αιώνες άγνωστος κοινός βίος με τους Σταυροφόρους (Φράγκους) στον Μωριά, με τους Καταλανούς στη Θήβα, στην Άμφισσα ή στη Θεσσαλία, με τους Βενετσιάνους στις Κυκλάδες και στην Κρήτη, με τους Γενοβέζους στη Χίο, με τους Ιωαννίτες Ιππότες στα Δωδεκάνησα, αλλά και η κάθοδος των Αλβανών μισθοφόρων ή των Σλάβων μας ήταν παντελώς άγνωστες – τα βιβλία τέλειωναν με λίγες αράδες – «οι επιδρομές άλλων φυλών».

Αρκετά πρόσφατα είχα την ευκαιρία να μελετήσω και να τεκμηριώσω την εξέλιξη δύο χωριών του Ταϋγέτου και των Αγράφων – Κουμουστά και Βίνιανη - η γνωστή πρωτεύουσα της Εθνικής Αντίστασης. Και τα δύο βρίσκονταν στις ορεινές παρυφές της άλλοτε βυζαντινής και μετέπειτα σταυροφορικής επικράτειας –ερειπωμένες κατά τον Μεσαίωνα ελληνιστικές οικήσεις οι οποίες αναβίωσαν και αναπτύχθηκαν από Σλάβους αγρότες. Υπάρχουν μετά βεβαιότητας τη στιγμή της Άλωσης, τον μέσο 15ο αιώνα και έφθασαν στην ακμή τους με πληθυσμούς εκατοντάδων κατοίκων κατά τη διάρκεια του 17ου και 18ου αιώνα.

Ήταν κοινότητες αγροτών με καλλιέργειας μεταξιού, αμπελιών, με κοπάδια, με νερόμυλους και αλώνια, με εκκλησιές και πυργόσπιτα, που ομογενοποιήθηκαν σταδιακά με το υπόλοιπο οικιστικό δίκτυο, απέκτησαν μία νέα ταυτότητα και νέα πατρίδα. Στο τέλος οι κάτοικοι του πρωτοστάτησαν ως Έλληνες πλέον στον Αγώνα του 1821. Η Κουμουστά της Λακωνίας και η Βίνιανη της Ευρυτανίας είναι δύο πανέμορφα ορεινά ελληνικά χωριά που δεν κατακτήθηκαν - αλλά ερειπωμένα κατά τον Μεσαίωνα επανακατοικήθηκαν από «αλλόφυλους» φτωχούς αγρότες και άνθισαν στους τελευταίους αιώνες της Τουρκοκρατίας. Σήμερα μόνο τα τοπωνύμια τους θυμίζουν ότι οι πρώτοι οικιστές των νεώτερων χρόνων δεν μιλούσαν καλά-καλά Ελληνικά. Αναφέρω ετούτα τα δύο παραδείγματα προκειμένου να αντιληφθούμε πως η Ιστορία πολλές φορές είναι κάτι πολύ πιο περίπλοκο από το παιδικά σχήμα της διαμάχης «καλών-κακών», ή «ξένων και γηγενών». Και αυτή η επιστημονική θεώρηση μας αποκαλύπτει πολλά περισσότερα - και πολύ περισσότερο αλήθειες που κατά τίποτα δεν μειώνουν την εθνική ταυτότητα καθώς όπως έγραφε ο Σολωμός: «Το έθνος πρέπει να μάθει να θεωρεί εθνικόν ό,τι είναι αληθές».

Αν η Βυζαντινή Ιστορία ερευνήθηκε λίγο, είναι βέβαιο ότι από την ίδρυση του νέου μας κράτους και για πολλές-πολλές δεκαετίες η «μικρή» ιστορία των πόλεων, των οικισμών, της οικονομίας, της καθημερινότητας μίας εποχής, της Οθωμανικής κυριαρχίας, η οποία διήρκεσε πέντε ολόκληρους αιώνες αποτελούσε σκοτεινό κεφάλαιο. Μόλις κατά τη δεκαετία του 1970 νέοι ιστορικοί, σπουδαγμένοι οι περισσότεροι και στις γαλλικές και βρετανικές σχολές άρχισαν να ξαναδιαβάζουν την Ιστορία, να ανατρέχουν στις πραγματικές πηγές, στα κοινοτικά και στα μοναστηριακά αρχεία, στις μεγάλες διεθνείς βιβλιοθήκες, σιγά-σιγά να μπαίνουν και στα αρχεία του Τοπ Καπί στην Κωνσταντινούπολη. Η νέα εκείνη γενιά ιστορικών – και αυτό ήταν σπουδαίο συνυπήρξε με τους βαλκάνιους αντίστοιχους επικοινωνώντας, ανταλλάσσοντας πληροφορίες, φωτίζοντας τους λεγόμενους ως τότε «σκοτεινούς χρόνους» της Τουρκοκρατίας. Ανακαλύπτοντας έναν πλούτο στοιχείων που σε μεγάλο βαθμό αναθεώρησαν την άποψη μας για την προεπαναστατική Ελλάδα.

Ως τότε μελετώνταν κατά καιρούς οι πόλεμοι και η αντίσταση στην Οθωμανική εξουσία, ή οι διωγμοί, το παιδομάζωμα, οι εξεγέρσεις. Με αυτό το άλμα, άρχισαν να ερευνώνται οι κοινωνικές δομές, η οικονομία και μαζί τους η αστική γεωγραφία, η αρχιτεκτονική, η πολεοδομία. Μεγάλα ονόματα της Σχολής των Αρχιτεκτόνων, ο Χαράλαμπος Μπούρας, η Αναστασία Τζάκου και η Μάρω Φίλιππα-Αποστόλου, ο Δημήτρης Φιλιππίδης, ο Δημήτρης Καρύδης, ο Μανώλης Κορρές και ο Γιώργος Σαρηγιάννης συνέβαλαν τα μάλα ερευνώντας και γράφοντας για την αρχιτεκτονική και την πολεοδομία των αιώνων μετά την Άλωση.

Ας επιστρέψουμε στην Ιστορία: Ναι, οι Έλληνες εξεγείρονται ή συμμετέχουν σε ξεσηκωμούς και πολέμους κατά της εξουσίας του Σουλτάνου ή τοπικών πασάδων. Η πρώτη μεγάλη ευκαιρία εμφανίζεται ήδη από τον 16ο αιώνα, στο πλαίσιο της ευρωπαϊκής συμμαχίας κατά της οθωμανικής επέκτασης. Την εποχή της ναυμαχίας της Ναυπάκτου του 1571, πολλοί πληθυσμοί της ελληνικής χερσονήσου, ιδίως στα νησιά και στις παράλιες περιοχές, εξεγείρονται ή συνδράμουν τον Ιερό Συνασπισμό, βλέποντας στην ήττα του οθωμανικού στόλου. Όμως τελικά οι δυνάμεις της Δύσης αποχωρούν και η ανταπόδοση των Οθωμανών είναι σκληρή.

Έναν αιώνα μετά, η Κρήτη - η μεγαλύτερη εναπομείνασα ενετική κτήση στην Ανατολή - μπαίνει στο στόχαστρο. Επί δεκαετίες μάχεται, σε έναν πόλεμο που εξαντλεί και τις δύο αυτοκρατορίες. Πρόκειται για τον Κρητικό Πόλεμο ο οποίος διήρκεσε από το 1645 ως το 1669, μια σύρραξη που απορροφά όλες τις διαθέσιμες δυνάμεις των αντιπάλων. Οι Κρήτες, ορθόδοξοι χριστιανοί υπό ενετική διοίκηση, συμμετέχουν μαζικά στην άμυνα, συγκροτώντας δικά τους σώματα. Η πολιορκία του Χάνδακα κρατά εικοσιδύο χρόνια, από τις μακροβιότερες στην ιστορία της πολιορκητικής τέχνης. Απλώθηκε στα νησιά και στην Αττική. Η λεηλασία της Μονής της Πάτμου από τον Μοροσίνι το 1659 και η ανατίναξη του Παρθενώνα το 1687 είναι στιγμιότυπα αυτού ακριβώς του πολέμου: δείχνουν τόσο την ένταση των συγκρούσεων όσο και τον τρόπο με τον οποίο οι συγκρούσεις ήταν συγκρούσεις ηγεμονιών – της Ενετικής και της Οθωμανικής – και όχι εθνοτήτων, ούτε καν θρησκειών.

Ο πόλεμος ουσιαστικά συνεχίστηκε με διαλείμματα ως τις αρχές του 18ου. Οι Βενετοί έχασαν την Κρήτη αλλά κατέλαβαν ολόκληρο τον Μωριά και την Τήνο. Οι ντόπιοι πληθυσμοί συμμετέχουν ενεργά, είτε ως ένοπλοι βοηθοί είτε μέσω τοπικών εξεγέρσεων που διευκολύνουν την προέλαση των δυτικών. ‘Όλο αυτό έληξε το 1715 όταν η οθωμανική εξουσία επιβλήθηκε οριστικά.

Πέρα από τους μεγάλους πολέμους των αυτοκρατοριών, η ιστορία είναι διάσπαρτη από μικρότερους, αυθόρμητους ξεσηκωμούς. Τοπικές εξεγέρσεις υπήρξαν στον αγροτικό χώρο, σε πόλεις και χωριά, στην Κρήτη, στη Μάνη, στη Ρούμελη, στη Μακεδονία, στις Κυκλάδες — κινήματα που συχνά προκαλούνταν από υπερβολικές φορολογικές απαιτήσεις, από την αυθαιρεσία τοπικών πασάδων ή ακόμη και από την εκτός νόμου δραστηριότητα κλεφτών ή πειρατών. Η άγρια καταστολή τους από τους Τούρκους ήταν δεδομένη: εκτελέσεις προκρίτων, πυρπολήσεις χωριών, εξανδραποδισμοί πληθυσμών.

Όμως από το τέλος των Ενετοτουρκικών πολέμων, δηλαδή από την αυγή του 18ου αιώνα - η επόμενη μεγάλη σύγκρουση - του Ρωσοτουρκικού και των Ορλωφικών ήρθε εξήντα χρόνια αργότερα - σχεδόν τρεις γενιές με τα μέτρα εκείνων των καιρών.

Η ενδιάμεση μακρά περίοδος σχετικής ηρεμίας είναι η «Οθωμανική Ειρήνη» (Pax Ottomana), η οποία ουσιαστικά έδωσε τη δυνατότητα οικιστικής και οικονομικής ανάπτυξης σε ολόκληρη τη Βαλκανική, στην ελληνική χερσόνησο και στο Αιγαίο. Για πρώτη φορά μετά από πολλούς αιώνες εμφανίζονται αστικά κέντρα με αρκετές χιλιάδες κατοίκους: η Λάρισα καταμεσής του πλούσιου κάμπου με 20.000 κατοίκους, κέντρο της Θεσσαλίας, με διοίκηση, εμπόριο, παζάρια και χάνια· η Λιβαδειά με 10.000 και δεκάδες βιοτεχνίες, κέντρο της Ρούμελης· τα Γιάννενα με 30.000-40.000 κόσμο, ενώ γύρω ακμάζουν χωριά, κωμοπόλεις και, βέβαια, ολόκληρο το δίκτυο των δεκάδων οικισμών στα βουνά της Ηπείρου. Ας μην ξεχνάμε δε ότι τα δυτικά νησιά μας, τα Επτάνησα, κάτω από Ενετική, και αργότερα Γαλλική και Βρετανική διοίκηση ακολούθησαν δρόμους που μοιάζουν περισσότερο με αυτούς των Ιταλικών λιμανιών και λιγότερο με εκείνους της Ανατολής. Το νησιωτικό Ιόνιο είναι η πρώτη ελληνική γεωγραφική περιφέρεια όπου έχουμε κατά τη διάρκεια του 17ου και 18ου αιώνα ανάπτυξη πραγματικής αστικής τάξης αριστοκρατών και πόλεων που θυμίζουν τις νέες πόλεις της Δύσης.

Στον Βορρά τα πράγματα είναι ακόμη πιο ήρεμα, καθώς εκεί κανείς δεν απειλεί την οθωμανική ειρήνη. Η πανάρχαια μητρόπολη, η Θεσσαλονίκη —μία «Ιερουσαλήμ των Βαλκανίων» μετά τον 15ο αιώνα— είναι η πόλη των τριών θρησκειών που δεν είχε γνωρίσει πόλεμο επί πέντε αιώνες. Ο πληθυσμός της ανερχόταν σε 60.000-80.000 κάτοικους. Τούτο δεν σημαίνει ότι δεν υπήρξαν εξεγέρσεις σε πόλεις ή στην ύπαιθρο η όπως αυτή των Ιωαννίνων από τον Σκυλόσοφο, ή στη Βέροια και τη Νάουσα που συνοδεύτηκαν από άγριες σφαγές αλλά και μεγάλες «τιμωρητικές» αποβάσεις στα νησιά από τον Καπουδάν Πασά, κυρίως λόγω πειρατείας και σύμπραξης με δυτικούς κουρσάρους, στη Μήλο, στη Μύκονο και αλλού.

Στα νησιά η Μυτιλήνη και η Χίος – η «Σκάλα του Λεβάντε» ακμάζουν. Στη Ρούμελη και στον Μωριά, δύο είναι οι μεγάλες πόλεις: η Χαλκίδα, ναυτικό στρατηγικό κέντρο ήδη από τη βυζαντινή εποχή, και η Τριπολιτσά με 20.000-30.000 κατοίκους, που αποτελεί τη διοικητική και στρατιωτική πρωτεύουσα τους τελευταίους αιώνες. Αντιθέτως, η Αθήνα δεν ακτινοβολεί τόσο πολύ. Ζει σε μια σχετική ηρεμία - με εξαίρεση σπάνιες συγκρούσεις - χωρίς τις παλαιότερες επιδρομές συμμοριών ή ατάκτων. Οι Τούρκοι άρχοντες εγκατεστημένοι επάνω στον οικισμό της Ακρόπολης, στο «Κάστρο», οι γηγενείς παλαιοί Αθηναίοι, οι Αρβανίτες, οι Τουρκόγυφτοι στις αντίστοιχες γειτονιές γύρω από την Αγορά, η οποία δεν είναι τίποτα άλλο παρά η μετάλλαξη της Αρχαίας Αγοράς. Αυτή την εικόνα αποτύπωσε ένας άλλος δάσκαλος, ο αρχιτέκτων Ιωάννης Τραυλός, αφήνοντάς μας μια ιδιαίτερα ακριβή εικόνα της εξέλιξης των Αθηνών. Η προεπαναστατική Αθήνα πέρασε στην Ιστορία χάρη στις γραφικές απεικονίσεις δεκάδων ταξιδιωτών αλλά και τον έρωτα του Βύρωνα του 1809, που εικονογραφείται μέσα σε ένα ειδυλλιακό περιβάλλον αρχαίων ερειπίων και κήπων, έρωτα για τη νεαρή Κόρη των Αθηνών, την Τερέζα Μακρή, θυγατέρα του προξένου της Αγγλίας.

Αφήνοντας τις πόλεις και περνώντας στις μικρότερες κλίμακες των οικισμών προκειμένου να αντιληφθούμε τις διαστάσεις της ανάπτυξης τους κατά την ύστερη Οθωμανική περίοδο, ας ανατρέξουμε στο φαινόμενο των δυναμικών κοινοτήτων τόσο στους ορεινούς όγκους όσο και στα νησιά, όπου φαίνεται ανάγλυφα αυτή η εξέλιξη οικιστικής αναγέννησης, και η δημιουργία ισχυρών παραγωγικών, βιοτεχνικών κέντρων και εμπορικών δικτύων:

Είναι το ορεινό δίκτυο του Πηλίου, με την Πορταριά, τη Μακρυνίτσα, τη Ζαγορά, την Τσαγκαράδα, με την αγροτική παραγωγή στο οποίο θα πρόσθετα και τα θεσσαλικά Αμπελάκια με την υφαντουργία τους.

Είναι το δίκτυο του Ζαγορίου, κάπου τριάντα χωριά-βιοτεχνίες και μια ορεινή οικονομία γεωργίας, δασοπονίας και κτηνοτροφίας παράλληλα με την τέχνη της πέτρας, αλλά και το ίδιο το ευημερούν Μέτσοβο.

 Όπως και το δίκτυο των Μαστιχοχωρίων στη Χίο, τα παλαιά ανθηρά παραγωγικά κέντρα των Γενοβέζων που επεξεργάζονταν το δάκρυ του μαστιχόδενδρου, αναβίωσαν κατά τον 17ο και 18ο αιώνα. Το νησί τότε είχε περισσότερους από 100.000 κάτοικους- τους διπλάσιους από ότι σήμερα.

Σε αυτή την διαρκή ανοδική άνθηση, η οποία εξελίχθηκε καθ’ όλο τον 18ο αιώνα, έπαιξε ρόλο η σχετική χαλάρωση της σουλτανικής εξουσίας και η ανάπτυξη των αυτοδιοικούμενων δομών και των συνεταιρισμών – στα βιοτεχνικά και ναυτικά κέντρα.

Αλλά και τα ισχυρά κίνητρα - προνόμια που δόθηκαν από τον Σουλτάνο προκειμένου να αναβιώσουν εγκαταλελειμμένοι τόποι - ενίσχυσαν το ρεύμα. Περισσότερα από δεκαπέντε νησιά εποικίστηκαν συστηματικά τότε, με προνόμια στη γη και στη φορολογία.

 Έτσι, στην προικισμένη από τη φύση Σάμο, για παράδειγμα, μεταξύ του 1572 και του 1821, αναπτύσσεται ένα ανθηρό, δίκτυο περίπου τριάντα χωριών και τριών πόλεων, σε ένα νησί που, καθ’ όλη την ύστερη βυζαντινή περίοδο, ήταν σχεδόν εγκαταλελειμμένο.

Και υπάρχει, φυσικά, το πραγματικά ακραίο νησιωτικό παράδειγμα της Ύδρας. Ένας γυμνός βράχος, δέχεται Αλβανούς μισθοφόρους και φυγάδες των τελευταίων μεγάλων πολέμων οι οποίοι σφράγισαν την εποχή της πτώσης της Κωνσταντινούπολης. Αυτοί οι ορεσίβιοι πολεμιστές και κτηνοτρόφοι μεταλλάχθηκαν σε μια «ράτσα» ναυτικών: πειρατών, εμποροπλοιάρχων και, τελικά, κορυφαίων ναυμάχων της Επανάστασης. Τη στιγμή της έκρηξης, το 1821, η Ύδρα κατοικείται από περίπου 27.000 ανθρώπους και διαθέτει περισσότερα από 150 μεγάλα εμπορικά - οπλισμένα τα περισσότερα - ιστιοφόρα. Λίγο νωρίτερα, με θαυμασμό, Άγγλοι και Γάλλοι περιηγητές, όπως ο Καστελλάν και ο Χόουπ, περιέγραφαν την πλούσια Ύδρα που γιόρταζε το Πάσχα και τα αρχοντικά σπίτια της με τις νέες ακριβές στέγες «αλά ιταλικά» και τα έπιπλα φερμένα από τη Δύση.

Δεν είναι μόνο η Ύδρα - το ίδιο βλέπουμε και στις υπέροχες απεικονίσεις των υπολοίπων νησιών του Αιγαίου από τους Πιττόν ντε Τουρνεφόρ και Σουαζέλ-Γκουφιέ, αλλά και στις κωμοπόλεις και τα χωριά του ηπειρωτικού κορμού από τους Σιμόν Πομάρντι, Εντουαρντ Ντόντουελ και Γουίλιαμ Μάρτιν Ληκ.

Η ανάπτυξη της εκπαίδευσης ήρθε να συμπληρώσει αυτή την προοδευτική εξέλιξη: από τα μονοτάξια σχολεία υπό την Εκκλησία, που εξαπλώνονται από το τέλος του 16ου αιώνα, φθάνουμε στα σχολεία και στις μεγάλες σχολές με σημαντικούς δασκάλους, που στηρίζονται πλέον και σε κοσμικές δομές δωρητών, ομογενών της διασποράς. Ο ελληνόφωνος χώρος, από την Ήπειρο και τα νησιά, στην Κωνσταντινούπολη, τη Μικρά Ασία, τον Πόντο και τη Μολδοβλαχία - διαθέτει, στο τέλος της Οθωμανικής περιόδου, σχολεία· θέλω να πω, δεν υστερεί από άλλες περιοχές της ευρωπαϊκής περιφέρειας.

Αυτό που δεν υπήρξε στην Ελλάδα υπό την Οθωμανική κυριαρχία, στον τομέα της εκπαίδευσης, ήταν τα πανεπιστημιακά ιδρύματα, όπως υπήρξαν σε περιοχές της Ιταλίας - η Πάντοβα, της Γαλλίας - η Σορβόνη, της Ισπανίας - η Σαλαμάνκα και της Αγγλίας - η Οξφόρδη. Αλλά αν μου επιτραπεί να ξεφύγω λίγο, τα πιο πάνω αρχαία ευρωπαϊκά ιδρύματα στις χώρες της Δύσης είχαν στηθεί πολύ πριν την εποχή των Τούρκων, δηλαδή τον 11ο και τον 12ο αιώνα. Στην Ελλάδα δεν συνέβη κάτι τέτοιο.

Ας κρατήσουμε τη γνώση ότι εδώ υπήρξαν δεκάδες γενικά σχολεία όπως και οι μεγάλες σχολές στην Πόλη, στη Σμύρνη, στην Πάτμο, στον Άθω, στα Γιάννενα, στην Τραπεζούντα, στο Μοναστήρι, στο Βουκουρέστι

Τέλος, τα πενήντα χρόνια πριν από την Επανάσταση, η συνθήκη του 1774, του Κιουτσούκ Καϊναρτζή, μετά τα Ορλωφικά, εξασφάλισε ακόμη μεγαλύτερες δυνατότητες και αυτονομία στις ελληνικές κοινότητες της αυτοκρατορίας.

Ας προχωρήσουμε σε ένα ακόμη σημείο: πλησιάζοντας προς το 1821, βρισκόμαστε σε μια περίοδο παρακμής της αυτοκρατορίας. Η πραγματική εξουσία του Σουλτάνου περιορίζεται κυρίως γύρω από την Κωνσταντινούπολη, ενώ, παράλληλα, η επαρχιακή διοίκηση αποδυναμώνεται και διαλύεται. Στην περιφέρεια ενισχύονται διάφοροι τοπικοί παράγοντες, κυρίως μουσουλμάνοι μεγάλοι γαιοκτήμονες, οι οποίοι συχνά γίνονται ισχυρότεροι από τους διοικητές των εγιαλετίων και των σαντζακίων. Αλλά και οι ίδιοι οι διοικητές - αγάδες και πασάδες - αυτονομούνται και άλλοτε παραχωρούν ελευθερίες και άλλοτε επιβάλλουν πιέσεις, φορολογώντας δίκαια ή άδικα, στρατολογώντας μισθοφόρους αρματωλούς, ενίοτε συγκρουόμενοι με την Πύλη, δημιουργώντας έτσι ένα κλίμα έντονης αστάθειας. Ο Αλή Πασάς των Ιωαννίνων είναι ίσως το πλέον ενδιαφέρον και γλαφυρό συνάμα παράδειγμα.

Οι δραστηριότητες των δυναμικών ελληνικών κοινοτήτων εκείνης της εποχής δεν είναι πάντα «ηθικές» και νόμιμες – και τούτο δεν έχει σχέση με την βούληση ή την άρνηση να είναι νομοταγείς απέναντι στην Πύλη. Το αντίθετο – θα τους βρούμε και νομοταγείς στην Πύλη. Πολλοί από αυτούς υπηρέτησαν στα υψηλότερα αξιώματα της αυτοκρατορίας: δραγουμάνοι του στόλου, μπέηδες της Μάνης ή της Ύδρας, οσποδάροι της Μολδοβλαχίας ή και βεζίρηδες άλλων επαρχιών, μέλη δηλαδή της ανώτερης διοίκησης των Οθωμανών. Η παρουσία τους στην τουρκική ιεραρχία δεν ήταν ούτε σπάνια ούτε περιθωριακή· αντίθετα, συνιστούσε ένα από τα βασικά χαρακτηριστικά του συστήματος, το οποίο, μακριά από τη στερεοτυπική εικόνα μιας άκαμπτης μουσουλμανικής εξουσίας, άφηνε περιθώρια ανέλιξης στους χριστιανικούς πληθυσμούς, ιδίως σε τεχνικά, οικονομικά και διπλωματικά πόστα. Η ευελιξία αυτή, ωστόσο, είχε και την ανεστραμμένη της όψη. Ήταν αυτοί που υφίσταντο πρώτοι τους διωγμούς σε περιπτώσεις ανυπακοής.

Την ίδια στιγμή, οι ίδιες κοινότητες, συχνά τα ίδια πρόσωπα, αναπτύσσουν δραστηριότητες που κινούνται στα όρια της παρανομίας ή τα υπερβαίνουν κατάφορα. Στους Ναπολεόντιους Πολέμους, όταν η ηπειρωτική Ευρώπη βρίσκεται υπό τον βρετανικό αποκλεισμό, τα ελληνικά πλοία - ιδίως της Ύδρας και των Σπετσών,- γίνονται οι κατ’ εξοχήν λαθρέμποροι της Μεσογείου. Μεταφέρουν σιτάρι, βαμβάκι, δέρματα, αλλά και βιομηχανικά προϊόντα, παραβιάζοντας τον γαλλικό αποκλεισμό. Το εμπόριο αυτό, παράνομο στα χαρτιά, ήταν επικερδέστατο και συσσώρευσε στα νησιά του Αιγαίου τεράστια πλούτη, τα οποία λίγα χρόνια αργότερα θα χρηματοδοτήσουν την Επανάσταση.

Παράλληλα, οι θάλασσες του Αιγαίου παραμένουν επί αιώνες πεδίο πειρατείας. Οι ακτές της Μάνης, των Σφακιών της Κρήτης, των Φούρνων Ικαρίας, του Κάβο Ντόρο, της Αλονήσου και της Καρπάθου, αποτελούν ορμητήρια πειρατικών στόλων που λεηλατούν εμπορικά πλοία, επιτίθενται σε παράκτιους οικισμούς και συχνά συμπράττουν με δυτικούς κουρσάρους - Μαλτέζους, Ενετούς, Γάλλους. Η πειρατεία δεν είναι απλώς περιθωριακή δραστηριότητα· είναι θεσμοθετημένη κοινωνική πρακτική - το παραεμπόριο που αποτέλεσε τον πρόγονο του σύγχρονου ναυτικού εμπορίου όπως έγραφε η Αρβελέρ, σε περιοχές όπου η οθωμανική εξουσία ασκείται χαλαρά, και όπου η ναυτική παράδοση προσφέρει στους κατοίκους εναλλακτική διέξοδο επιβίωσης και κοινωνικής ανόδου. Οι Υδραίοι, οι Σπετσιώτες, οι Ψαριανοί, οι Μανιάτες, οι Σφακιανοί, οι Μυκονιάτες, οι κάτοικοι των μικρών νησιών ζουν από τη θάλασσα με τρόπο που δεν διαχωρίζει το εμπόριο από την αρπαγή. Και η Υψηλή Πύλη, ανίκανη να ελέγξει αποτελεσματικά τα άκρα της αυτοκρατορίας, περιορίζεται σε τιμωρητικές εκστρατείες, που σπάνια έχουν μόνιμο αποτέλεσμα. Έτσι στήνεται το μεγάλο πανηγύρι του πλούτου στο Αρχιπέλαγος, η άνοιξη των νησιωτικών κοινοτήτων και των εμποροκαπετάνιων που ταξίδευαν ως την Αμερική και την Άπω Ανατολή όπως λένε οι θρύλοι των νησιών.

Στη στεριά, το αντίστοιχο φαινόμενο είναι η κλεφτουριά. Στα βουνά της Ρούμελης, της Ηπείρου, της Θεσσαλίας, της Μακεδονίας, ομάδες ενόπλων Ελλήνων ζουν εκτός του συστήματος, αψηφώντας τις φορολογικές επιταγές και συγκρουόμενοι με τα οθωμανικά αποσπάσματα, ληστεύοντας ταξιδιώτες, τοπικούς άρχοντες αλλά και κτηνοτρόφους. Άλλοτε είναι πρώην αρματωλοί που επαναστατούν, άλλοτε παραβατικοί χωρικοί ή όσοι κατέφυγαν στα όρη για να γλιτώσουν τη φορολογία, άλλοτε μισθοφόροι που υπηρέτησαν σε ξένους στρατούς και επέστρεψαν με πολεμική εμπειρία. Η κλεφτουριά δεν είναι απλώς ληστεία· φέρει μέσα της έναν συμβολικό χαρακτήρα αντίστασης, ένα είδος «αντικαθεστωτικού» ήθους, τροφοδότη των δημοτικών τραγουδιών και της συλλογικής μνήμης.

Οι κλέφτες εξυμνούνται ως τιμημένοι επαναστάτες, όσο κι αν η καθημερινότητά τους περιλαμβάνει και βίαιες αρπαγές, ανταλλαγές ομήρων ή συμβίωση με τοπικούς παράγοντες της εξουσίας. Όμως ας μην ξεχνάμε ότι το ίδιο ακριβώς φαινόμενο – του ανυπότακτου αντικαθεστωτικού ληστή το συναντάμε παντού, στα περάσματα των Άλπεων, των Πυρηναίων, των Ουραλίων, στη μακρινή ορεινή Κίνα, στο Μεξικό και στις Άνδεις. Είναι ένα πανάρχαιο όπως και η πειρατεία φαινόμενο, που προηγείται της ωρίμανσης των εθνικών κρατών και της διαμόρφωσης των νεωτερικών θεσμών δικαίου από τα κράτη ή τους διεθνείς συνασπισμούς. Και στην Ελλάδα επιβίωσε πολύ μετά – εκατό χρόνια - την αποχώρηση των Τούρκων.

Και, βέβαια, δεν λείπουν οι μισθοφόροι, Έλληνες ένοπλοι υπηρετούν σε όλα τα στρατόπεδα: Άγγλους, Γάλλους, Βενετσιάνους, Ρώσους, αλλά και Τούρκους αγάδες και πασάδες, που τους προσλαμβάνουν ως φρουρούς, φοροεισπράκτορες στα «δερβένια», αρματωλούς, σωματοφύλακες ή ενόπλους συνοδούς καραβανιών. Η πολιτική ταυτότητα είναι ευέλικτη, προσαρμόζεται στην εκάστοτε ευκαιρία. Η ίδια οικογένεια μπορεί να έχει μέλη που υπηρετούν ταυτόχρονα τον Σουλτάνο, τον Τσάρο, τον Άγγλο πρόξενο και τη δική τους τοπική φατρία. Η αντίληψη της νομιμότητας, όπως τη γνωρίζουμε σήμερα, δεν υφίσταται· αντ’ αυτής υπάρχει ένα πλέγμα συμφερόντων, συμμαχιών, πελατειακών σχέσεων και ταυτοτήτων σε συνύπαρξη και συχνά σύγκρουση, χωρίς να αναιρούν η μία την άλλη.

Ετούτη η πολυπλοκότητα, με το σημερινό βλέμμα μας φαίνεται αντιφατική, ήταν ακριβώς η πραγματικότητα ενός κόσμου σε μετάβαση: του ύστερου οθωμανικού συστήματος, όπου η κεντρική εξουσία αποδυναμώνεται, οι τοπικές δυνάμεις πολλαπλασιάζονται, και οι Έλληνες, εκμεταλλευόμενοι κάθε διαθέσιμο εντός ή εκτός συστήματος πόρο κατορθώνουν να συσσωρεύσουν δύναμη, εμπειρία και αυτοπεποίθηση. Αυτή η δύναμη, όταν οι συνθήκες ωριμάσουν, θα στραφεί εναντίον της ίδιας της Πύλης, μεταμορφώνοντας τους πιο δυναμικούς εξ αυτών σε πρωταγωνιστές της Επανάστασης.

Θα μπορούσαμε να αποτολμήσουμε ένα συμπέρασμα: διαδικασίες οι οποίες, σε πόλεις της βόρειας και της δυτικής Ευρώπης, ξεκίνησαν νωρίτερα, τον 12ο ή 13ο αιώνα - στα λιμάνια της Χάνσας στη Βαλτική, στο Άμστερνταμ, στη Χάγη, στο Αμβούργο, στο Ταλλίν, ή, εδώ στη Μεσόγειο, στη Βενετία, στη Γένοβα και στη Βαρκελώνη - όπως η πολιτική αυτοδιοίκηση, η πολιτική ελευθερία, οι σύγκλητοι, τα συμβούλια ή στη δική μας μικρή κλίμακα οι δημογεροντίες διαφόρων τύπων, τα προνόμια, το εμπόριο και η βιοτεχνία, καθώς και η πλήρης ή σχετική αυτονομία από τους μεσαιωνικούς ηγεμόνες, στην Ελλάδα εμφανίστηκαν κατά τον ύστερο 17ο και, κυρίως, κατά τον 18ο αιώνα.

Η Επανάσταση του 1821 είναι μια νεωτερική επανάσταση· δεν είναι μια εξέγερση απελπισμένων, αλλά ενός λαού που τον ξεσηκώνουν δυναμικοί έμποροι, ναυτικοί, φωτισμένοι λαϊκοί ιερείς, ομογενείς από τις μεγάλες πόλεις και τα λιμάνια της Μεσογείου και της Μαύρης Θάλασσας, έμπειροι πολέμαρχοι, σύμμαχοι των Ρώσων, των Άγγλων ή των Γάλλων, και διανοούμενοι σαν τον Ρήγα και τον Κοραή. Οι πρωτεργάτες είναι πιο μορφωμένοι, πιο ικανοί, πιο κινητικοί από τις παρηκμασμένες και διεφθαρμένες αρχαϊκές τοπικές εξουσίες των Οθωμανών ή και των Φαναριωτών που κατακεραυνώνουν οι προκηρύξεις των επαναστατών.

Ας μην ξεχνάμε ότι, ήδη στην Ευρώπη και στις δύο Αμερικές, είχε προηγηθεί ο αιώνας των Φώτων, είχε αρχίσει ο χορός των μεγάλων επαναστάσεων, που διήρκεσαν άλλον έναν αιώνα και άλλαξαν τον ρου της Ιστορίας, τερματίζοντας ουσιαστικά τα μεσαιωνικά φεουδαρχικά καθεστώτα και τις παλαιές αυτοκρατορίες - συμπεριλαμβανομένης της Οθωμανικής, εκατό χρόνια μετά τη δική μας επανάσταση. Είχε αρχίσει, όμως, και έφθανε στην κορύφωσή της η μεγάλη τεχνολογική και επιστημονική Βιομηχανική Επανάσταση, και μαζί της γεννιόταν ένας νέος κόσμος, ο σημερινός. Οι Φιλικοί, οι διανοούμενοι των πόλεων, οι έμποροι και οι καπετάνιοι των λιμανιών, των εμπορικών κέντρων, οι μυημένοι εγνώριζαν τις εξελίξεις, διάβαζαν τις επαναστατικές φυλλάδες και τις εφημερίδες, επικοινωνούσαν με όλη αυτή την κοσμογονία και διέδιδαν τα νέα στις πόλεις και στα χωριά μέσω των πολύ ισχυρών πλέον δικτύων των ελληνικών κοινοτήτων. Και τελικά ξεσηκώθηκαν! Τα υπόλοιπα των γνωρίζουμε καλά!

Επέλεξα να μην αναφερθώ στα μηνύματα της Επετείου, όπως θα όφειλε ένας πανηγυρικός της ημέρας. Και τούτο, διότι αυτή η Επέτειος έχει μεγάλα μηνύματα. Εντός τους, σε ό,τι τα συγκροτεί, υπάρχουν λέξεις-κλειδιά: Πατρίδα, Θρησκεία, Έθνος, Φυλή, Αντίσταση, Αδελφοσύνη, Περηφάνεια, Αυτοθυσία, Ανδρειοσύνη. Διαφορετικά νοηματοδοτούμενες από τον καθένα και την καθεμία εξ ημών. Με διαφορετικά μηνύματα.

Μία εξ όλων των λέξεων αποτελεί κοινό μας τόπο – είναι για όλες και όλους μας το διαχρονικό μήνυμα: η λέξη που ύμνησαν ο Ρήγας και ο Σολωμός. Ελευθερία!

Μπορεί στη Ραφ Τάουν να μη γίνονται έργα που πρέπει να γίνουν, μπορεί να γίνονται έργα που δεν πρέπει να γίνουν, μπορεί να προγραμματίζονται έργα αχρείαστα ή επιβαρυντικά για την ποιότητα ζωής των κατοίκων της και που θα καταστρέψουν ανεπίστρεπτα την ταυτότητα αυτού του τόπου…

Όμως … κανείς δεν μπορεί να κατηγορήσει τους αιρετούς της πόλης αυτής ως ακοινώνητους, εσωστρεφείς και μουρτζούφληδες. Το αντίθετο μάλιστα. Όπως θα έλεγαν και οι παλιοί : “Όπου γάμος και χαρά, η Βασίλω πρώτη”. Δεν γνωρίζουμε ποια είναι αυτή η Βασίλω που έγινε η αφορμή για το συγκεκριμένο γνωμικό, γνωρίζουμε όμως πως οι αιρετοί της Ραφ Τάουν δεν αφήνουν εκδήλωση για εκδήλωση που να μην παρευρίσκονται

Και από πίσω τους να σέρνονται τα -λεγόμενα και ενημερωτικά- τοπικά sites για να βγάζουν φωτογραφίες και να δημιουργούν ανέξοδο –και άχρηστο επί της ουσίας- ψηφιακό περιεχόμενο, τόσο απαραίτητο όμως για την οικονομική επιβίωση αυτών αλλά και για την πολιτική επιβίωση των άλλων

Και αυτοί οι άλλοι – οι τοπικοί άρχοντες - να ποζάρουν ανέμελοι, ανερυθρίαστοι και ωραίοι

Πριν από δύο εβδομάδες, νομιμοποίησαν με την παρουσία τους το πνευματικό τέκνο της χούντας και με σοβαρές ενδείξεις ελεγχόμενο για το σκάνδαλο του ΟΠΕΚΕΠΕ Μάκη Βορίδη σε μια προσπάθεια που έκανε ο πρώην υπουργός να φανεί πως είναι άσπιλος και αλώβητος. Και αυτοί τον βοήθησαν και με το παραπάνω

Την επόμενη εβδομάδα παρέστησαν σε μια έκθεση αγιογραφίας. Ασχολίαστο αυτό

Την προηγούμενη Κυριακή βρέθηκαν στις πρώτες θέσεις σε μια εκδήλωση ενός ιδιωτικού Ομίλου Υγείας στην οποία παρέστη ο υφυπουργός Υγείας Μάριος Θεμιστοκλέους. Ο συγκεκριμένος υφυπουργός μπορεί να μη φτάνει σε πρακτικές γελοιότητας  τον προϊστάμενό του – ποιος άλλωστε μπορεί να το κάνει; - παίζει όμως με σοβαρές πιθανότητες να βρίσκεται στην πρώτη πεντάδα αυτών που μας χαρίζουν γέλιο (έστω και πικρό), απαραίτητο σε τόσο δύσκολους καιρούς, μαζί με το Γιάννη το Λοβέρδο που θα πάει να μας φέρει ο ίδιος το Άγιο Φως με τη βοήθεια του Αγίου Πνεύματος εν μέσω βομβαρδισμών, τη Σοφία τη Βούλτεψη που διείδε πρώτη απ όλους πόσο στενά είναι τα στενά του Ορμούζ, τον Βασίλη τον Κικίλια  που μπέρδεψε το Ορμούζ με το Σουέζ– είναι γεγονός ότι ο συναγωνισμός είναι πολύ σκληρός

Και παρά το γέλιο, δεν πρέπει να ξεχνάμε. Αυτοί μας κυβερνούν. Και ένας από αυτούς είναι και ο Μάριος Θεμιστοκλέους βεβαίως βεβαίως. Αξέχαστο θα μείνει το viral βίντεο του Υφυπουργού Υγείας όπου μέσα σε 30 δευτερόλεπτα προλαβαίνει να πει εφτά φορές πως είναι Υφυπουργός Υγείας. Δείτε το και προσπαθείστε κι εσείς να το κάνετε. Θα το καταφέρετε;

Επιστρέφοντας τώρα στους αιρετούς της Ραφ Τάουν, επόμενος σταθμός εκδηλώσεων είναι η αυριανή παρέλαση όπου ετοιμάζονται να ανέβουν διαγκωνιζόμενοι για μια καλή θέση στη λεγόμενη εξέδρα των επισήμων μαζί με παπάδες, λιμενικούς και άλλους εθνικούς ήρωες - -φαινομενικά για να τιμήσουν, αλλά στην ουσία για να τιμηθούν

Όσο για τους κατοίκους της Ραφ Τάουν, ας συντονιστούν με τα τοπικά sites για να απολαύσουν τις νέες φωτογραφίες των τοπικών αρχόντων.

Τόσο προβλέψιμες όσο και το ρεπορτάζ του μπακαλιάρου που κάνουν σήμερα τα μεγάλα ΜΜΕ.

Και ας κατανοήσουν βλέποντας το γκροτέσκο θέαμα, πως η φωτογραφία και όχι το ανύπαρκτο κοινωφελές έργο τους είναι αυτό που πάντα θα τους βεβαιώνει για τις εκλογικές επιλογές τους..

Συμπολίτες μου …

Κάποτε είχα πει πως θα πάρουμε μέτρα για να μην αναγκαστούμε να πάρουμε μέτρα. Και τότε όλοι γελάσατε. Δεν πειράζει, δεν απαιτώ να παρακολουθείτε την πολυδαίδαλη σκέψη μου

Σήμερα ζητάτε μέτρα. Μου ζητάτε να μειώσω το φόρο στα καύσιμα. Κι εγώ σας ερωτώ. Τι το χρειάζεστε αυτό το μέτρο; Νομίζετε πως σε λίγο καιρό θα χρειάζεται να μετακινείστε; Φαίνεται πως δεν έχετε καταλάβει ούτε αυτό το βασικό

Συμπολίτες μου …

Το μοναδικό μέτρο που χρειάζεστε – και κακώς δεν το γνωρίζετε – είναι το katafygio pass και εγώ και η κυβέρνησή μου δουλεύουμε ήδη σε αυτή την κατεύθυνση.

Ήδη ο Κώστας Μπακογιάννης με εντολή δική μου έχει ανοίξει την υπόγεια Πολιτεία του Πλάτωνα – που τόσοι και τόσοι αρχαιολόγοι την έψαχναν, αλλά μόνο ο Κώστας μπόρεσε να τη βρει

Σε λίγο δε, θα μπορείτε να χρησιμοποιείται και ολόκληρο το υπόγειο δίκτυο του Κηφισού και του Ιλισού. Δόξα και τιμή σε αυτούς που τα τσιμέντωσαν – έβλεπαν μπροστά οι άνθρωποι και ας συκοφαντήθηκαν αισχρά από τους ιδεοληπτικούς οικολόγους

Τέλος, στα υπόγεια του Πολεμικού Μουσείου σας περιμένει ο Γεράσιμος Ζαγορίτης μαζί με την Τζούλια Αλεξανδράτου (Προσοχή! Όποιος ενδιαφέρεται για αυτή την επιλογή, να μπει στη σχετική πλατφόρμα να το δηλώσει. Θα τηρηθεί αυστηρή σειρά προτεραιότητας)

Συμπολίτες μου …

Don’t cry for me. Μόλις σφίξουν τα πράγματα εγώ θα πάω στην άλλη μεριά του Ατλαντικού μαζί με όλο μου το σόι, τον Πίνατ και τον Άδωνι

Κάποτε ο αείμνηστος Πάγκαλος είχε πει πως «μαζί τα φάγαμε». Λυπάμαι, αλλά τις βόμβες δεν θα τις φάμε μαζί

Συμπολίτες μου …

Τον ήπιαμε. Δεύτε τελευταίον ασπασμόν

της Μαρίας Νάτση

«Άνοιξε τα μάτια σου παιδί μου …»

Ήταν μια ιδιότυπη προτροπή που άκουγα συχνά από τη μητέρα μου και υποψιάζομαι πως κι εκείνη την είχε ακούσει πολλές φορές από τη δική της. Δεν ξέρω αν κι εσείς μεγαλώσατε με κάτι παρόμοιο, αλλά έχω την αίσθηση πως οι περισσότερες μανάδες έχουν έναν μοναδικό τρόπο να δίνουν στις κόρες τους συμβουλές που κουβαλούν μαζί τους μια δόση επίκρισης, ίσως και μια νότα προσβολής ή δυσπιστίας, αλλά στον πυρήνα τους κρύβουν βαθιά ανησυχία και μια τεράστια δόση αδιαπραγμάτευτης, μητρικής αγάπης.

Συνήθως, αυτή η φράση συνοδευόταν κι από μια δεύτερη, ακόμη πιο αινιγματική: «Να ξέρεις την αξία σου…». Και κάπου εκεί σταματούσε, μετέωρη, σαν να περίμενε από μένα να συμπληρώσω μόνη μου όλα όσα δε λέγονταν.

Κάποιες φορές, μεγαλώνοντας, καταλαβαίνεις ότι οι γονεϊκές συμβουλές είναι σαν ένα μαγικό χαλί σοφίας που δεν στρώνεται μόνο σε ένα μονοπάτι, αλλά διαστέλλεται όταν χρειαστεί για να καλύψει όλο το κακοτράχηλο πεδίο της ζωής.

Όμως, τα μάτια του καθενός βλέπουν συχνά μια διαφορετική αλήθεια. Η αλήθεια, όπως είπε ο Rumi  ήταν ένας καθρέφτης στα χέρια του Θεού. Έπεσε και διαλύθηκε σε κομμάτια. Όλοι πήραν από ένα κομμάτι, το κοίταξαν και πίστεψαν ότι κρατούν ολόκληρη την αλήθεια.

Σήμερα όμως δεν κοιτάζουμε την αλήθεια μόνο μέσα από το δικό μας θραύσμα. Είναι σαν να έχουμε μπει σε έναν κόσμο ψευδαισθήσεων, γεμάτο παραμορφωτικούς καθρέφτες. Και είναι τόσο πειστικοί, που αν δεν γνωρίζεις καλά τον εαυτό σου, ή αν μείνεις για καιρό μέσα σε αυτό το δωμάτιο,  στο τέλος  θα πιστέψεις  ότι είσαι  στενόμακρος σαν λωρίδα ή πυγμαίος και τετραγωνισμένος ή ότι το πάτωμα είναι ταβάνι και το ανάποδο.

Η πολιτική, που έχει καταντήσει συχνά τέχνη της εξαπάτησης, αξιοποιεί με μαεστρία κάθε αδυναμία αυτής της πολύπλοκης μηχανής που λέγεται εγκέφαλος. Μέσα από τη στρεβλωμένη εικόνα, το ψέμα, την επιμελή επανάληψη και την ενεργοποίηση του αντανακλαστικού της ανταμοιβής, επιχειρεί να επιβάλει μια μορφή σχεδόν συλλογικής ύπνωσης, μια κοινή, κατασκευασμένη πραγματικότητα.

Έτσι, παράλογα μηνύματα κατακλύζουν ξανά και ξανά τον εγκέφαλο. Ο πόλεμος βαφτίζεται αναγκαιότητα. Χώρες που δεν είχαν καμία επιθετική στάση απέναντί μας μεταμορφώνονται, σχεδόν εν μία νυκτί, σε εχθρούς. Η παραβίαση του διεθνούς δικαίου παρουσιάζεται ως κάτι ακίνδυνο, σχεδόν φυσιολογικό. Μια γενοκτονία, αναγνωρισμένη από διεθνείς οργανισμούς, αποσιωπάται ή διαστρεβλώνεται από επίσημα πολιτικά χείλη.

Η εισβολή στην πιο ιδιωτική σφαίρα της ζωής , η παρακολούθηση συνομιλιών, στιγμών, σωμάτων,  αρχίζει να μοιάζει ανεκτή. Η παρακολούθηση πολιτικών αντιπάλων ή ακόμη και κορυφαίων θεσμικών προσώπων υποβαθμίζεται σε μια λεπτομέρεια χωρίς ιδιαίτερη σημασία.

Η στρέβλωση ολοκληρώνεται μέσα από ψεύδη που επαναλαμβάνονται μεθοδικά, μέχρι να φθαρούν οι άμυνες της λογικής, γιατί η επανάληψη έχει δύναμη. Κι όταν το ίδιο μήνυμα επιστρέφει ξανά και ξανά, κάποια στιγμή παύεις να το αμφισβητείς.

Χρειάζεται πλέον επίμονη προσπάθεια και εξαντλητική προσήλωση  για να διακρίνεις το σωστό από το λάθος, το δίκαιο από το άδικο. Ο  Έλληνας όμως  έχει κάποια ιδιαίτερα ψεγάδια που τον δυσκολεύουν ακόμα περισσότερο. Είναι μάλιστα γνώριμα στους πολιτικούς και τα  εκμεταλλεύονται ανάλογα.

Το ένα είναι το κομματικό αποτύπωμα που περνά από γενιά σε γενιά, σχεδόν σαν κληρονομική υποχρέωση καθώς η ψήφος γίνεται οικογενειακή ταυτότητα· κι αν παρεκκλίνεις, νιώθεις σαν να προδίδεις την οικογένειά σου.

Το άλλο είναι η παλιά, επίμονη συνήθεια της υποταγής. Θα μπορούσαμε να το ονομάσουμε το " σύνδρομο του ραγιά" που ως σύνδρομο περικλείει πληθώρα χαρακτηριστικών. Εκτός από μια  στάση υποτέλειας και φόβου απέναντι στην εξουσία, όπου το άτομο αποφεύγει τη σύγκρουση και αναζητά έναν «προστάτη», έχουμε και την  παθητική αποδοχή της κατάστασης και την αίσθηση ότι «τίποτα δεν αλλάζει», κάτι που συνδέεται με τη "μαθημένη αδυναμία" ( Learned helplessness), δηλαδή την πεποίθηση πως ό,τι και να κάνει το άτομο, τίποτα δεν πρόκειται να αλλάξει. Παράλληλα, εκδηλώνεται ως συμμόρφωση προς την ομάδα και εξάρτηση από μικρές ανταμοιβές ή προνόμια ( κοινωνική συμμόρφωση).

Αυτά τα ψεγάδια γεννούν ένα ανόητο μεν, επικίνδυνο δε ερώτημα :  «Ποιός άλλος μπορεί να κυβερνήσει; Βλέπεις κάποιον άλλον που να μπορεί;"

Ο πολιτικός το γνωρίζει καλά αυτό. Αν δεν ξέρεις εσύ την αξία σου, θα σου την ορίσει εκείνος. Θα σταθεί απέναντί σου ως η μοναδική  πολιτική λύση, θα διογκώσει τον εαυτό του και θα σου φωνάξει,  ότι μετά από αυτόν υπάρχει μόνο.... το χάος.

Κι όμως βάζω το χέρι μου στη φωτιά ότι οι περισσότεροι που διαβάζετε αυτές τις αράδες θα ήσασταν πιο άξιοι για τα ανώτερα πολιτικά αξιώματα από πολλούς που τα  κατέχουν. Σας διαβεβαιώνω ότι όλοι οι συνάδελφοι που γνωρίζω θα ήταν μετά βεβαιότητος πολύ περισσότερο επαρκείς ως υπουργοί υγείας από το υπάρχον υποκείμενο που κατέχει τη θέση.

Και όμως, μέσα  στα προεκλογικά πανηγύρια που ξεκινούν δειλά δειλά θα δούμε τους πιο θορυβώδεις, που ο σαματάς τους έχει αναλογική σχέση με την ανεπάρκεια και την ανικανότητα τους, μπροστά. Πίσω τους, όσους  πολίτες είναι ανίατα χτυπημένοι από το σύνδρομο του ραγιά και δίπλα τους κάθε λογής κοστούμι και ταγιέρ αντιδημάρχων και δημάρχων πρώην, νυν και υποψηφίων. Κάθε κοινωνική εκδήλωση μετατρέπεται σε πολιτική φιέστα.  Ένας γάμος, μια κηδεία, μια ομιλία για την υπέρταση, μια ομιλία για την ημέρα των γυναικών, μια  κοπή πίτας, μια κατάθεση στεφάνου όλα χρειάζονται αυτή την κωμική κουστωδία. Όσο πιο διεφθαρμένος ο πολιτικός τόσο μεγαλύτερη η κουστωδία  που σέρνει καθώς το πολιτικό του μέγεθος μετριέται από την ικανότητα να διασπείρει τη διαφθορά.

Και όλοι αυτοί δεν ντρέπονται αλλά περιχαρείς, περήφανοι ποζάρουν ανερυθρίαστα  σε φακούς δημοσιογραφικών μέσων.

Και μέσα σε αυτό τον θόρυβο γίνεται όλο και πιο δύσκολο να διακρίνεις τους πιο μετριοπαθείς, τους πιο συνετούς, τους  δίκαιους, τους αξιοπρεπείς, τους πιο ανθρώπινους πολιτικούς. Και ακόμα πιο δύσκολο να φανταστείς τον εαυτό σου να πολιτεύεται.

Κι εδώ έρχεται να μπει στον μυαλό μας άλλη μια επικίνδυνη διαπίστωση: «Μα όλοι ίδιοι είναι»

Αυτό το «όλοι ίδιοι είναι» είναι ίσως η πιο ύπουλη παγίδα, γιατί τελικά ευνοεί τους χειρότερους. Η δημοκρατία, στην ουσία της, είναι επιλογή. Και η επιλογή προϋποθέτει διάκριση.

Σε κάθε πολιτικό χώρο, σε όλη την κομματική χρωματική παλέτα , υπάρχουν άνθρωποι που διαφέρουν. Δεν είναι πολλοί, αλλά υπάρχουν. Κι εμείς θα πρέπει να αφιερώσουμε χρόνο και ενέργεια για να τους ανακαλύψουμε.

Η αποχή δεν είναι άποψη, είναι παραίτηση.

Ίσως λοιπόν ήρθε η ώρα να ξαναθυμηθούμε τη μητρική συμβουλή - όχι σαν προτροπή προσαρμογής, αλλά σαν απαίτηση αφύπνισης.

«Άνοιξε τα μάτια σου, παιδί μου, για να δεις εσύ και ο τόπος προκοπή "

Και φρόντισε πάντα  … «να ξέρεις την αξία σου».

άρθρο του agonaskritis.gr

Ο Αμερικανός καθηγητής του Κολούμπια περιγράφει πώς οι ΗΠΑ και το Ισραήλ οδηγούνται σε αδιέξοδο στο Ιράν, προτείνει πέντε βήματα ειρήνης και προειδοποιεί για παγκόσμια οικονομική καταστροφή — Η «Επιλογή Σαμψών», τα στενά του Ορμούζ και η σκιά του πυρηνικού πολέμου

Ο πόλεμος στο Ιράν δεν οδηγεί απλώς σε αδιέξοδο — κλιμακώνεται με ρυθμό που φέρνει στο τραπέζι σενάρια που μέχρι πρόσφατα ανήκαν στη σφαίρα της θεωρίας: τη χρήση πυρηνικών όπλων. Αυτή είναι η εκτίμηση του Τζέφρι Σακς, καθηγητή στο Πανεπιστήμιο Κολούμπια και μίας από τις πλέον αναγνωρισμένες φωνές στη διεθνή οικονομική και γεωπολιτική ανάλυση, ο οποίος σε εκτεταμένη συνέντευξή του στον καθηγητή Γκλεν Ντίζεν περιέγραψε μια κατάσταση αυξανόμενης απόγνωσης — τόσο στην Ουάσιγκτον όσο και στο Τελ Αβίβ — καθώς η στρατιωτική επιχείρηση αποτυγχάνει να επιτύχει τους στόχους της.

Ο Σακς δεν περιορίστηκε στη διάγνωση. Παρουσίασε, μαζί με τη συνεργάτιδά του Σίμπιλ Φερίς, ένα σχέδιο πέντε βημάτων για τον τερματισμό της σύγκρουσης — βήματα που, όπως τόνισε, «δεν είναι καν δύσκολα», αλλά προϋποθέτουν κάτι που η αμερικανική εξωτερική πολιτική αρνείται εδώ και δεκαετίες: την αναγνώριση των συμφερόντων ασφαλείας των αντιπάλων.

Η «Επιλογή Σαμψών» και η σκιά του πυρηνικού πολέμου

Η αφετηρία της συζήτησης ήταν ένα δημοσίευμα της ισραηλινής εφημερίδας Haaretz, σύμφωνα με το οποίο ο Ντέιβιντ Σακς — σύμβουλος του Τραμπ για θέματα τεχνητής νοημοσύνης (AI Czar) στον Λευκό Οίκο — προειδοποίησε ότι το Ισραήλ θα μπορούσε να καταστραφεί και, υπό αυτές τις συνθήκες, θα μπορούσε να χρησιμοποιήσει πυρηνικά όπλα εναντίον του Ιράν. Πρόκειται για αυτό που στη στρατηγική ορολογία ονομάζεται «Επιλογή Σαμψών» (Samson Option) — η ύστατη λύση σε περίπτωση υπαρξιακής απειλής.

Ο Σακς διευκρίνισε ότι ο Ντέιβιντ Σακς — «φίλος, χωρίς καμία συγγένεια μαζί μου», σημείωσε — δεν προέβλεπε πυρηνικό πόλεμο και δεν ισχυριζόταν ότι βρισκόμαστε σε αυτό το σημείο. Αυτό που έλεγε ήταν ότι «αν αυτό συνεχιστεί, θα είναι καταστροφικό». Το μήνυμα, σύμφωνα με τον Σακς, ήταν ουσιαστικά μια σύσταση προς τον Τραμπ: «Κήρυξε νίκη και γύρνα σπίτι»

«Ο Ντέιβιντ Σακς μιλούσε ουσιαστικά ως σύμβουλος του Τραμπ. Δεν προέβλεπε πυρηνικό πόλεμο. Αλλά αυτό που έλεγε ήταν: αν αυτό απλώς συνεχιστεί, θα είναι τρομερό. Και έλεγε στο αφεντικό του, τον Ντόναλντ Τραμπ, απλά τελείωσε. Αυτό είναι μια καταστροφή, αλλά ονόμασέ τη νίκη. Ο Τραμπ το κάνει εύκολα αυτό», σχολίασε ο Σακς.

Η οικονομική βόμβα: Τα στενά του Ορμούζ και τα στρατηγικά αποθέματα

Πέραν του στρατιωτικού κινδύνου, ο Σακς επικεντρώθηκε στην οικονομική διάσταση της κρίσης, την οποία χαρακτήρισε ως «αυξανόμενο κίνδυνο παγκόσμιας οικονομικής καταστροφής». Τα στενά του Ορμούζ, υπογράμμισε, είναι κλειστά. Η ανακοίνωση απελευθέρωσης 400 εκατομμυρίων βαρελιών πετρελαίου από τα στρατηγικά αποθέματα αντιπροσωπεύει, σύμφωνα με τον ίδιο, «περίπου 20 ημέρες κανονικής ροής μέσω των στενών του Ορμούζ» — κάτι που δεν εντυπωσιάζει, σημείωσε, «για κάτι που μοιάζει με μια θανάσιμα μακρά κρίση».

Ο Σακς τόνισε ότι το πρόβλημα δεν περιορίζεται στο κλείσιμο των στενών. Η παραγωγή πετρελαίου και φυσικού αερίου σταματά σταδιακά, και φυσικές εγκαταστάσεις καταστρέφονται η μία μετά την άλλη στο πλαίσιο των αντιποίνων μεταξύ ΗΠΑ και Ιράν. Η χρήση των στρατηγικών αποθεμάτων, παρατήρησε, «δεν μεταδίδει ακριβώς εμπιστοσύνη» — αντιθέτως, σηματοδοτεί το μέγεθος της κρίσης.

Τα πέντε βήματα για τον τερματισμό του πολέμου

Μαζί με τη συνεργάτιδά του Σίμπιλ Φερίς, ο Σακς δημοσίευσε ένα κείμενο στη σελίδα του ΟΗΕ για πολιτικές υποθέσεις (UN Civil Affairs), στο οποίο προτείνονται πέντε συγκεκριμένα βήματα. Ο ίδιος διευκρίνισε ότι δεν είναι «αισιόδοξοι αφελείς», αλλά ότι «ο τρόπος που κάνεις ειρήνη είναι να αναγνωρίζεις τα συμφέροντα ασφαλείας όλων» — ακριβώς η αρχή που, σύμφωνα με τον ίδιο, αγνοείται τόσο στη Μέση Ανατολή όσο και στην Ουκρανία.

Το πρώτο βήμα, σύμφωνα με τον Σακς, είναι ο τερματισμός της ένοπλης επίθεσης εναντίον του Ιράν. Ο Σακς χαρακτήρισε τη στρατιωτική επιχείρηση «ωμή, γυμνή επιθετικότητα» που δεν μπορεί καν να χαρακτηριστεί προληπτική, δεδομένου ότι «το Ιράν δεν επιτιθόταν σε κανέναν». Τη χαρακτήρισε ως «την ουσία της παραβίασης του διεθνούς δικαίου».

Το δεύτερο βήμα αφορά το πυρηνικό ζήτημα. Ο Σακς υπενθύμισε ότι υπήρχε ήδη συμφωνία — η Κοινή Συνολική Σχέδιο Δράσης (JCPOA) του 2015, που διαπραγματεύτηκαν τα πέντε μόνιμα μέλη του Συμβουλίου Ασφαλείας του ΟΗΕ μαζί με τη Γερμανία, και που επικυρώθηκε ομόφωνα από το Συμβούλιο Ασφαλείας. Η ουσία της ήταν η υποστήριξη της θρησκευτικής εντολής του Ανώτατου Ηγέτη ότι τα πυρηνικά όπλα αντίκεινται στην ισλαμική πίστη. Το Ιράν τήρησε τη συμφωνία και δέχτηκε αυστηρές επιθεωρήσεις. Ήταν οι ΗΠΑ — και συγκεκριμένα ο Τραμπ το 2018 — που την κατήργησαν.

«Δεν ξέρω αν ο Τραμπ θυμάται. Ο άνθρωπος στην επιφάνεια δεν θυμάται τίποτα, δεν μαθαίνει τίποτα, δεν ξέρει τίποτα. Αλλά κατήργησε τη συμφωνία που πετύχαινε ακριβώς αυτό που λέει ότι θέλει», σχολίασε ο Σακς.

Ο Σακς υπενθύμισε επίσης ότι ο Ομανός διαμεσολαβητής, μόλις μία ημέρα πριν από τη δολοφονία της ιρανικής ηγεσίας, είχε δηλώσει ότι «σημειώθηκε μεγάλη πρόοδος» και ότι ετοιμαζόταν ένας νέος γύρος διαπραγματεύσεων στη Βιέννη, «επειδή οι Ιρανοί δεν θέλουν πυρηνικό όπλο»

Το τρίτο βήμα αφορά το άνοιγμα των στενών του Ορμούζ — αλλά όχι με τον τρόπο που, σύμφωνα με τον Σακς, τον ζητά «αξιολύπητα και παθητικά» ο Τραμπ, δηλαδή απαιτώντας από το ΝΑΤΟ ή την Κίνα να τον βγάλουν από το αδιέξοδο. Η πρότασή του είναι να αναλάβουν πρωτοβουλία οι χώρες του Συμβουλίου Συνεργασίας του Κόλπου (GCC) σε διμερή βάση με το Ιράν: οι χώρες του Κόλπου θα ανακτήσουν την κυριαρχία επί των στρατιωτικών βάσεων στο έδαφός τους, εγγυώμενες ότι αυτές δεν θα χρησιμοποιηθούν ποτέ ξανά σε επίθεση εναντίον του Ιράν. Ο Σακς σημείωσε ότι τα ΗΑΕ και το Ιράν είναι αμφότερα μέλη των BRICS, και ότι «δεν είναι καν δύσκολο να συμφωνήσουν μεταξύ τους».

Το τέταρτο βήμα — και αυτό που ο Σακς χαρακτήρισε «την αιτία όλων των πολέμων των τελευταίων 30 ετών» — είναι η δημιουργία κράτους της Παλαιστίνης στα σύνορα της 4ης Ιουνίου 1967: στη Γάζα, τη Δυτική Όχθη και την Ανατολική Ιερουσαλήμ. Ο Σακς υποστήριξε ότι ολόκληρη η πολεμική στρατηγική του Νετανιάχου εδώ και 40 χρόνια — η αποκαλούμενη «δοκτρίνα του Clean Break» — στοχεύει ακριβώς στο να αποτρέψει αυτή τη δημιουργία. Η λογική, εξήγησε, είναι ότι «κάθε κυβέρνηση στην περιοχή που στηρίζει τους Παλαιστίνιους, θα ανατραπεί»

Ο Σακς υπογράμμισε ότι σχεδόν κάθε χώρα στον κόσμο υποστηρίζει τη δημιουργία παλαιστινιακού κράτους, και ότι το ζήτημα ψηφίστηκε στο Συμβούλιο Ασφαλείας τόσο πέρυσι όσο και πρόπερσι — αλλά μπλοκαρίστηκε από το αμερικανικό βέτο. «Το Ισραήλ δεν έχει βέτο σε αυτό. Ο λόγος που δεν γίνεται είναι οι ΗΠΑ και μόνο οι ΗΠΑ», τόνισε. Αναφέρθηκε στον πρέσβη των ΗΠΑ Μάικ Χάκαμπι, ο οποίος δήλωσε ότι «το Ισραήλ έχει δικαίωμα σε όλη τη γη από τον Νείλο μέχρι τον Ευφράτη», χαρακτηρίζοντάς τον «μέρος αυτής της καταστροφής»

Το πέμπτο βήμα, σύμφωνα με τον Σακς, θα ακολουθούσε φυσικά: με τη δημιουργία του παλαιστινιακού κράτους και την υποδοχή του στον ΟΗΕ ως 194ο μέλος, η Χαμάς, η Χεζμπολάχ και κάθε άλλη ένοπλη ομάδα θα αφοπλιστεί — γιατί, τόνισε, «θα αφοπλιστούν επειδή ολόκληρη η περιοχή θα επιμείνει σε αυτό, και το Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ επίσης — και θα αφοπλιστούν γιατί το κράτος της Παλαιστίνης θα έχει δημιουργηθεί»

Η δοκτρίνα «Clean Break» και ο ρόλος του Νετανιάχου

Σε ολόκληρη τη συνέντευξη, ο Σακς επανήλθε στο όνομα του Νετανιάχου ως τον κεντρικό παράγοντα πίσω από την τρέχουσα κρίση. Υπενθύμισε ότι ο ίδιος, σε παλαιότερο βίντεο που ο Τραμπ είχε αναρτήσει στα κοινωνικά δίκτυα, είχε προειδοποιήσει ότι ο Νετανιάχου είναι «ένα πολύ σκοτεινό πρόσωπο» — και ότι η εκτίμηση αυτή «αποδείχθηκε απολύτως σωστή»

«Ο Νετανιάχου δεν είναι απλώς ο κύριος [σ.σ υπεύθυνος για τη] γενοκτονία. Τώρα βάζει φωτιά σε ολόκληρη τη Μέση Ανατολή, και ολόκληρος ο κόσμος θα καταλάβει σύντομα ότι το Ισραήλ δημιούργησε την παγκόσμια οικονομική κρίση μας», δήλωσε ο Σακς

Ο Σακς ανέλυσε τη δοκτρίνα «Clean Break» — ένα στρατηγικό κείμενο που συνδέεται με τον Νετανιάχου από το 1996 — ως μια φιλοσοφία εγκατάλειψης της διπλωματίας υπέρ της στρατιωτικής κυριαρχίας: «Εγκατέλειψε τη διπλωματία και τη συμβιβαστική λύση, πήγαινε για τα πάντα, γιατί σε στηρίζει συντριπτική στρατιωτική δύναμη» Αυτή η δοκτρίνα, σύμφωνα με τον Σακς, αντικατοπτρίζεται στο ιδρυτικό καταστατικό του κόμματος Λικούντ (1977), σύμφωνα με το οποίο «όλη η γη από τον Ιορδάνη μέχρι τη Μεσόγειο θα βρίσκεται υπό ισραηλινή κυριαρχία»

Η αρχή της αδιαίρετης ασφάλειας: Ιράν, Ουκρανία, Ταϊβάν

Ένα κρίσιμο θεωρητικό πλαίσιο που ανέδειξε η συζήτηση ήταν η αρχή της «αδιαίρετης ασφάλειας» — η ιδέα ότι η ασφάλεια ενός κράτους δεν μπορεί να επιτευχθεί εις βάρος της ασφάλειας ενός άλλου. Ο Ντίζεν διατύπωσε δύο μοντέλα: την αδιαίρετη ασφάλεια και την ηγεμονική ειρήνη. Ο Σακς συμφώνησε ότι η τρέχουσα κρίση αντικατοπτρίζει την κατάρρευση του ηγεμονικού μοντέλου.

Ο Σακς εφάρμοσε αυτό το πλαίσιο σε τρία μέτωπα. Στο Ιράν: οι ΗΠΑ και το Ισραήλ αρνούνται να αναγνωρίσουν ότι η ασφάλεια του Ιράν σημαίνει «να μη βομβαρδίζεται επανειλημμένα και να μην απαιτεί ο Νετανιάχου εδώ και 30 χρόνια την ανατροπή της κυβέρνησης». Στην Ουκρανία: ο πόλεμος ξεκίνησε, υποστήριξε, «με την αμερικανική απόπειρα επιβολής ηγεμονίας στην Ουκρανία» — η επέκταση του ΝΑΤΟ μέχρι τα ρωσικά σύνορα χωρίς καμία σεβασμό στα ρωσικά συμφέροντα ασφαλείας. Και στην Ταϊβάν: οι ΗΠΑ στέλνουν όπλα αγνοώντας ότι «η Κίνα θεωρεί αυτό κόκκινη γραμμή»

«Δεν χρειάζεται να ακούσουμε κανέναν. Αυτό λέει η Αμερική. Αλλά αυτό δεν το λέει μόνο ο Τραμπ. Το λέει και η CIA, και οι Επιτροπές Ενόπλων Δυνάμεων του Κογκρέσου, και οι εργολάβοι όπλων, και η Silicon Valley. Όλοι έχουν αυτή την αυταπάτη: ότι δεν χρειάζεται να λάβουμε υπόψη τις ανησυχίες κανενός άλλου. Και αυτό ακριβώς μας οδηγεί στην καταστροφή», δήλωσε ο Σακς.

«Πώς τα έκαναν τόσο λάθος;» — Ο αυτοσχεδιασμός ως πολιτική

Στην ερώτηση πώς υποτιμήθηκε τόσο δραματικά η ικανότητα του Ιράν — από το κλείσιμο των στενών του Ορμούζ μέχρι τις επιθέσεις σε αμερικανικές βάσεις, τα οπλικά συστήματα και η πεποίθηση ότι η δολοφονία του Χαμενεΐ θα κατέρρεε το καθεστώς — ο Σακς έδωσε μια απάντηση που αφορούσε ολόκληρο το αμερικανικό σύστημα εθνικής ασφάλειας.

Υπενθύμισε το παράδειγμα του Ιράκ, όπου «κάθε πρόβλεψη ήταν λανθασμένη» — ο «περίπατος» που θα εγκαθιστούσε δημοκρατία. Ανέφερε τη φράση αξιωματούχου του Λευκού Οίκου — πιθανώς του Καρλ Ρόουβ, σημείωσε — σε δημοσιογράφο γύρω στο 2004: «Εμείς δημιουργούμε τη δική μας πραγματικότητα»

Για το τρέχον Αφγανιστάν, ο Σακς χρησιμοποίησε μια φράση που έχει κυκλοφορήσει ευρέως: «Χρειάστηκαν 20 χρόνια οι ΗΠΑ για να πάνε από το καθεστώς Ταλιμπάν στο καθεστώς Ταλιμπάν. Στην περίπτωση του Ιράν, χρειάστηκαν εννέα μέρες — αυτή είναι η αμερικανική αποτελεσματικότητα»

Ο Σακς κατέληξε στη διάγνωση ότι «δεν υπάρχει καν ελάχιστη διαδικασία σκέψης» στο σύστημα ασφαλείας των ΗΠΑ αυτή τη στιγμή: «Δεν υπάρχουν αναφορές. Δεν υπάρχουν μελέτες. Δεν υπάρχει προσεκτικός έλεγχος. Δεν υπάρχει αξιολόγηση. Είναι αυτοσχεδιασμός». Χαρακτήρισε τον πρόεδρο «ψυχολογικά ασταθή» και σημείωσε ότι η συνταγματική διαδικασία — κυρίως ο ρόλος του Κογκρέσου — έχει ουσιαστικά καταρρεύσει, καθώς «το Κογκρέσο αρνείται να χρησιμοποιήσει τη συνταγματική του αρμοδιότητα και ευθύνη»

«Ο Τραμπ δεν ήξερε τι θα κάνει μετά την πρώτη ώρα, αλλά είπε “θα κάνουμε να πιάσει”. Είναι πλήρης αυτοσχεδιασμός. Και μετά έρχεται η απόγνωση. “Ω, το ΝΑΤΟ πρέπει να μας βοηθήσει. Ακόμα και η Κίνα πρέπει να μας βοηθήσει. Πού είναι οι φίλοι μας;” λέει ο Ντόναλντ Τραμπ. Θεέ μου, ένα πεντάχρονο θα έδειχνε περισσότερη αυτογνωσία και υπευθυνότητα», δήλωσε ο Σακς.

Επίλογος: Μεταξύ αυτοσχεδιασμού και πυρηνικής σκιάς

Η ανάλυση του Τζέφρι Σακς σκιαγραφεί μια κατάσταση στην οποία τρία στοιχεία συγκλίνουν με επικίνδυνο τρόπο: μια στρατιωτική επιχείρηση χωρίς σαφή στόχο και χωρίς σχέδιο εξόδου, μια παγκόσμια ενεργειακή κρίση που βαθαίνει καθημερινά, και η αυξανόμενη πιθανότητα κλιμάκωσης σε πυρηνικό επίπεδο. Η πρότασή του — πέντε βήματα που ξεκινούν από τον τερματισμό των εχθροπραξιών και καταλήγουν στη δημιουργία παλαιστινιακού κράτους — μπορεί να φαίνεται ουτοπική στο τρέχον πολιτικό κλίμα. Ωστόσο, όπως ο ίδιος σημείωσε, η εναλλακτική δεν είναι η συνέχιση του status quo — είναι ένα σπιράλ κλιμάκωσης, η κατάληξη του οποίου «κανείς δεν μπορεί να ελέγξει»

Η ερώτηση που αφήνει η συνέντευξη εκκρεμή είναι η πλέον θεμελιώδης: μπορεί μια υπερδύναμη που δεν αναγνωρίζει τα συμφέροντα ασφαλείας κανενός άλλου, που δεν διαθέτει εσωτερικές διαδικασίες ελέγχου και που αυτοσχεδιάζει στρατηγικά, να αποφύγει την καταστροφή που η ίδια δημιουργεί; Ο Σακς δεν φαίνεται αισιόδοξος. Αλλά η πρότασή του υπάρχει — στο χαρτί, τουλάχιστον.