της Μαρίας Νάτση

Σε όλη τη ιστορία της ζωής στη γη, τα είδη εξαφανίζονταν από φυσικές καταστροφές ή από την αργή εξελικτική δαρβινική διαδικασία. Ο άνθρωπος όμως είναι το πρώτο είδος που απέκτησε την ικανότητα να αφανίσει τον ίδιο του τον εαυτό. Για πρώτη φορά, η μοίρα ενός είδους, βρίσκεται στα χέρια του ίδιου του είδους.

Ο Homo sapiens κατάφερε να επικρατήσει ως μοναδικό ανθρώπινο είδος στη γη μετά από μια περίοδο συνύπαρξης περίπου 5.000 ετών με τον Homo Neanderthalensis (oι άνθρωποι εκτός Αφρικής εξακολουθούν να διατηρούν  ένα μικρό ποσοστό 1-2% DNA Neanderthal).  Ο τελευταίος, μυώδης, δυνατότερος, με συμπαγές σώμα, μεγαλύτερο εγκέφαλο και διαφορετικό τρόπο σκέψης είχε πιο άμεση και αισθητηριακή αντίληψη του κόσμου. Ο Homo Sapiens, πιο αδύναμος και  με μικρότερο εγκέφαλο, αλλά διαφορετικό τρόπο λειτουργίας του, απέκτησε σταδιακά αφαιρετική σκέψη, συμβολική γλώσσα και φαντασία.

Έτσι σταδιακά η βιολογική δύναμη ηττήθηκε από την πολιτιστική δύναμη και τη γνωστική επανάσταση.  40.000 χρόνια έχουν περάσει από τότε και πλέον φαίνεται να υπερισχύει  η τεχνολογική -όχι απλά δύναμη- αλλά παντοδυναμία. Οι ανθρωπολόγοι συχνά μας ξαφνιάζουν με τα ονόματα που επιλέγουν να δώσουν στις διάφορες γεωλογικές περιόδους προσπαθώντας όχι μόνο να τοποθετήσουν την εξέλιξη της ζωής και του ανθρώπου στο χρόνο, αλλά να δώσουν την  ταυτότητα της εκάστοτε περιόδου. Έτσι από το Πλειστόκαινο και το Ολόκαινο φτάσαμε στο Ανθρωπόκαινο δηλαδή στην εποχή του ανθρώπου. Για πρώτη φορά στην ιστορία της γης, ένα βιολογικό είδος απέκτησε ισχύ να μεταβάλει το κλίμα, τα  οικοσυστήματα, τη βιοποικιλότητα, τη χημεία της ατμόσφαιρας , τις ίδιες τις συνθήκες ζωής στον πλανήτη.

Ο Homo Sapiens απέκτησε τεχνολογική ισχύ η οποία είναι κατά πολύ μεγαλύτερη της εξελικτικής του ωριμότητας.

Ο οικονομολόγος Robin Hanson εισήγαγε την θεωρία του great filter (μεγάλου φίλτρου), δηλαδή ένα εξαιρετικά δύσκολο στάδιο που σχεδόν κανένας  πολιτισμός δεν καταφέρνει να περάσει γιατί καθώς αποκτά ολοένα και μεγαλύτερη τεχνολογική δύναμη, φτάνει σε ένα σημείο που καταρρέει, καταστρέφοντας τον εαυτό του προτού καταφέρει να εξαπλωθεί στο διάστημα. Αυτή η θεωρία κάνει τους αισιόδοξους Homo Sapiens να αναρωτιούνται αν αυτό το ‘’φίλτρο’’ το έχουμε ήδη περάσει και τους απαισιόδοξους εάν βρίσκεται μπροστά μας, μαζί με την επικείμενη συντριβή.

Επειδή όμως με τις λέξεις -όπως είπε ο Πλάτωνας- αποκαλύπτουμε και συγκροτούμε την πραγματικότητα, ένας άλλος όρος πολιτικά και κοινωνιολογικά φορτισμένος έρχεται να συμπληρώσει την Εποχή του ανθρώπου-Αnthropocene …το Capitalocene. Κι αν με τον πρώτο όρο περιγράφουμε απλά τον κόσμο μας, ο δεύτερος μας βοηθάει να κατανοήσουμε τι τον διαμορφώνει και ποιος φέρει την ευθύνη.

Σε ποια βάση έχει αλήθεια  χτίσει τον πολιτισμό της εποχής του  Capitalocene  ο Homo Sapiens; Γιατί όσο πιο σαθρά τα θεμέλια ενός οικοδομήματος, τόσο μεγαλύτερη η πιθανότητα να καταρρεύσει . Όσο δε περισσότερο γιγαντώνεται αυτό το οικοδόμημα , αυτή η πιθανότητα γίνεται πλέον  βεβαιότητα. Κι αν σας ακούγομαι απαισιόδοξη,  θα σας πω ότι έχετε δίκιο .

Ο ιστορικός περιβάλλοντος Moore αναλύοντας την εποχή μας, τονίζει ότι βιώνουμε μία κρίση του καπιταλισμού και όχι κρίση του πλανήτη. Το πέρασμα στην αποικιοκρατία, έπειτα στη βιομηχανική επανάσταση και τέλος στην καπιταλιστική παγκοσμιοποιημένη οικονομία, οδηγεί στην υπερεκμετάλλευση των φυσικών πόρων, της εργατικής δύναμης αλλά και των οικοσυστημάτων. Ακόμα και οι δημοκρατικοί θεσμοί ακολουθούν  τους νόμους της εποχής Capitalocene. Τα πολιτικά κέντρα εξουσίας μετατοπίζονται  σε ολιγάριθμα οικονομικά κέντρα, ενώ η ζωή του Homo Sapiens είναι παραδομένη σε έναν φρενήρη καταναλωτικό ρυθμό ύλης και πληροφορίας. Ο Homo Sapiens ακολουθεί ηγέτες που έχουν τα χαρακτηριστικά αυτής της εποχής - ρηχούς, υπερφίαλους, άπληστους, αδίστακτους, ψυχικά διαταραγμένους, αποκομμένους από ο,τιδήποτε πνευματικό και εν τέλει επικίνδυνους. 

Το είδος μας, επιλέγει συνειδητά τον πόλεμο, την απληστία, την εκμετάλλευση, την ασέβεια στη φύση και σε όλα τα είδη του πλανήτη. Πλέον ο εγκέφαλός του μπορεί να εφευρίσκει πάμπολλες δικαιολογίες για αυτές τις επιλογές, ενώ ταυτόχρονα βαυκαλίζεται με θρησκείες ώστε να δημιουργήσει ένα επιτυχημένο ψευτοπροκάλυμμα λογικής και ηθικής.

Ο Homo Sapiens μετά από μια εντυπωσιακή πορεία 300.000 ετών έχει αποκτήσει  τεράστια τεχνολογική ισχύ χωρίς το αντίστοιχο ηθικό αντίβαρο, ανέτοιμος να ξεπεράσει το “μεγάλο φίλτρο” μόλις το συναντήσει.

Αυτό το οριακό σημείο, μου θυμίζει το τέλος της ταινίας Βουγόνια, του Γιώργου Λάνθιμου . Ο δημιουργός κοιτά θλιμμένος από ψηλά τον κόσμο και ακούγεται: το πείραμα απέτυχε. Τερματισμός πειράματος.

Είμαστε ένα πείραμα επιτυχημένο στο κατ’εικόνα και απόλυτα αποτυχημένο στο καθ’ομοίωσιν  και ίσως όσο πιο γρήγορα τερματιστούμε, τόσο καλύτερα θα είναι για τον πλανήτη. Κσι αν αυτά φαίνονται λιγάκι δύσκολα, ας ακούσουμε τον απλό λόγο του φύλαρχου των νησιών Τιαβέα του Ειρηνικού που μιλά για τον… Παπαλάνγκι (=σύγχρονος άνθρωπος).

«… όπου ο άνθρωπος χρειάζεται πολλά πράγματα, υπάρχει πολλή φτώχεια, γιατί έτσι δείχνει ότι του λείπουν τα πράγματα του Μεγάλου Πνεύματος. Ο Παπαλάνγκι είναι  φτωχός  γιατί εξουσιάζεται από τα πράγματα.

“Λάου” στη γλώσσα μας σημαίνει δικό μου αλλά και δικό σου, είναι σχεδόν το ίδιο πράγμα. Στη γλώσσα  όμως  του Παπαλάνγκι, δεν υπάρχει σχεδόν άλλη λέξη που να σημαίνει δύο πιο διαφορετικά πράγματα  από αυτό το “δικό μου” και το “δικό σου”. Και πρέπει να κάνει  νόμους και να έχει φύλακες για τα πολλά “δικά του” ώστε εκείνοι που έχουν λίγο ή καθόλου “δικό μου”  να μην παίρνουν τίποτα  από το δικό του “δικό μου” .

Οι περισσότεροι κατακλέβουν το Θεό χωρίς ντροπή. Δεν ξέρουν να κάνουν και διαφορετικά. Συχνά ούτε καν ξέρουν ότι κάνουν κάτι κακό, αφού όλοι συμπεριφέρονται έτσι, μη βρίσκοντας τίποτα κακό σ’ αυτό και μη νιώθοντας καμιά ντροπή. Αν σκεφτόταν σωστά, θα’πρεπε κι αυτός να ξέρει ότι δε μας ανήκει τίποτα από αυτά που δεν μπορούμε να τα κρατήσουμε. Ότι στην ουσία, τίποτα δεν μπορούμε να κρατήσουμε. Και τότε θα καταλάβαινε κι αυτός ότι ο Θεός έδωσε το μεγάλο του σπίτι, για να έχουν εκεί μέσα όλοι θέση και να το χαίρονται... Κι όμως είναι τόσοι που ψάχνουν μάταια για την μικρή γωνίτσα που έχει αφήσει ελεύθερη για αυτούς.

Ο Παπαλάνγκι σπάνια θυμάται το Θεό. Μόνο όταν τον χτυπήσει κάποια καταιγίδα ή όταν η φλόγα της ζωής του κινδυνεύει να σβήσει, θυμάται ότι υπάρχουν δυνάμεις που είναι υπεράνω του .

Ο Παπαλάνγκι ονομάζει τον εαυτό του χριστιανό. Να είσαι χριστιανός θα πει να έχεις αγάπη για το μεγάλο Θεό και για τα αδέρφια σου και κατόπιν για τον εαυτό σου. Η αγάπη αυτή, να κάνεις το καλό- πρέπει να είναι σαν το αίμα μέσα μας .

Όμως ο Παπαλάνγκι έχει τη λέξη Θεός και αγάπη στο στόμα του μόνο. Χτυπάει με τη γλώσσα του πάνω τους και κάνει πολύ θόρυβο με αυτές. Η καρδιά του όμως δεν προσκυνά το Θεό αλλά τα πράγματα και έχει περισσότερα είδωλα από όσα έχουμε εμείς.

Ο Παπαλάνγκι, έκανε το Θεό φτωχό»